Onderneming bij echtscheiding: wat met uw zaak, aandelen en uitkoop?

Waarom een onderneming bij scheiding zo gevoelig ligt

Als ondernemer, zelfstandige of vrije beroeper denkt u bij een scheiding niet alleen aan de woning, de kinderen of de praktische regeling. Vaak is er ook een bedrijf, vennootschap, praktijk of eenmanszaak die moet beschermd én correct gewaardeerd worden. Dat maakt een echtscheiding juridisch en financieel veel complexer.

Bij een onderneming spelen immers tegelijk meerdere vragen:

• van wie zijn de aandelen eigenlijk;
• wie behoudt de controle over het bedrijf;
• welke waarde moet verdeeld of verrekend worden;
• wat met goodwill;
• wat als u via een eenpersoonsvennootschap werkte;
• en hoe koopt u een ex-partner uit zonder uw onderneming financieel te verstikken?

Op deze pagina krijgt u een duidelijk Vlaams overzicht van de regels en aandachtspunten bij onderneming en echtscheiding. Voor het algemene kader van het huwelijksvermogensstelsel verwijzen we ook naar onze pagina over het huwelijksvermogen.

Een onderneming is zelden een “gewoon” vermogensbestanddeel. Ze heeft vaak een dubbele dimensie:

• economisch: waarde, inkomen, reserves, goodwill;
• persoonlijk: beroepsactiviteit, reputatie, dagelijkse leiding, klantenrelaties.

Daarom leidt een scheiding bij ondernemers vaak tot spanningen. De ondernemer wil doorgaans de continuïteit van de zaak bewaren. De andere echtgenoot wil terecht dat de waarde correct wordt meegenomen in de vereffening-verdeling. Beide belangen zijn legitiem.

Sinds de Wet van 22 juli 2018 over de hervorming van het huwelijksvermogensrecht, in werking op 1 september 2018, is er bovendien meer aandacht voor ondernemingsvermogen, vergoedingsrechten en de bescherming van de huwelijksgemeenschap. Ook het Wetboek van Vennootschappen en Verenigingen (WVV), sinds 1 mei 2019, is relevant voor wie werkt via een BV, NV of andere vennootschapsvorm.

De basisvraag blijft altijd dezelfde: welke rechten behoren tot wie, en welke waarde moet worden verdeeld of vergoed?

Van wie zijn de aandelen — lidmaatschap vs vermogensrechten

Een van de grootste misverstanden bij scheiding is dat men denkt: “De aandelen staan alleen op mijn naam, dus mijn ex heeft er niets mee te maken.” Zo eenvoudig is het niet.

Bij aandelen moet u een onderscheid maken tussen lidmaatschapsrechten en vermogensrechten.

Lidmaatschapsrechten

De lidmaatschapsrechten horen in principe toe aan de echtgenoot die in het aandelenregister staat ingeschreven. Denk aan:

• stemrecht op de algemene vergadering;
• het recht om bestuurder te benoemen of te ontslaan;
• het recht om mee te beslissen volgens de statuten;
• het recht om formeel als aandeelhouder op te treden.

In de praktijk betekent dit vaak dat slechts één echtgenoot de vennootschap bestuurt en controleert, zelfs als de economische waarde van de aandelen geheel of gedeeltelijk in de gemeenschap valt.

Vermogensrechten

De vermogensrechten slaan op de economische waarde van de aandelen:

• de waarde van het aandeel zelf;
• dividendrechten;
• het recht op de opbrengst bij verkoop;
• het aandeel in het nettovermogen van de vennootschap.

Die vermogensrechten worden niet alleen bepaald door het aandelenregister, maar vooral door het huwelijksvermogensstelsel. Daarbij zijn art. 1401 oud BW en art. 1405 oud BW relevant voor het onderscheid tussen gemeenschappelijk en eigen vermogen.

Praktisch gevolg

Het is dus perfect mogelijk dat:

• u als ondernemer alle stemrechten en de dagelijkse leiding behoudt;
• maar uw ex-partner toch recht heeft op een deel van de waarde van die aandelen.

Dat verschil is cruciaal bij de uitkoop.

Impact per huwelijksstelsel

Wettelijk stelsel

Onder het wettelijk stelsel is de praktijk het meest delicaat. Aandelen die tijdens het huwelijk werden verworven, kunnen gemeenschappelijk zijn in economische zin, ook al staan ze formeel maar op één naam. De ondernemer blijft dan meestal de persoon met de lidmaatschapsrechten, maar de andere echtgenoot kan een aanspraak hebben op de helft van de waarde.

Scheiding van goederen

Bij scheiding van goederen blijven aandelen in principe eigen van de echtgenoot die ze heeft gekocht of ingebracht, tenzij er andersluidende afspraken in het huwelijkscontract staan. Toch kunnen ook hier vergoedingsvorderingen ontstaan, bijvoorbeeld wanneer gemeenschappelijke middelen of inspanningen indirect de onderneming hebben verrijkt.

Algehele gemeenschap

Bij algehele gemeenschap is de economische benadering nog sterker: vrijwel alles behoort tot de gemeenschap, behoudens uitzonderingen.

De juiste kwalificatie van aandelen is dus geen puur administratieve kwestie. Ze bepaalt mee of uw ex enkel “vanop afstand” toekijkt, dan wel recht heeft op een aanzienlijk uitkoopbedrag.

Hoe wordt uw onderneming gewaardeerd?

Zodra vaststaat dat de waarde van de onderneming geheel of gedeeltelijk meespeelt in de verdeling, volgt de volgende vraag: hoeveel is het bedrijf waard?

Dat is zelden een eenvoudige rekensom. Een onderneming heeft niet alleen activa en schulden, maar ook toekomstig winstpotentieel, marktrisico, afhankelijkheid van de ondernemer, contracten en goodwill.

Peildatum van de waardering

Volgens de cassatierechtspraak gebeurt de waardering in principe op het ogenblik van de ontbinding van het huwelijksvermogensstelsel, niet pas op de latere datum van de effectieve verdeling. Die peildatum is juridisch zeer belangrijk, want de waarde van een onderneming kan in enkele maanden sterk stijgen of dalen.

Belangrijkste waarderingsmethodes

1. Substantiële waarde

Bij de substantiële waarde kijkt men naar de boekhoudkundige of gecorrigeerde nettoactiva:

• gebouwen;
• voorraden;
• liquide middelen;
• machines;
• vorderingen;
• min schulden en verplichtingen.

Deze methode is nuttig bij vennootschappen met veel tastbare activa, maar minder geschikt als de echte waarde vooral in winstcapaciteit of goodwill zit.

2. Opbrengstwaarde

De opbrengstwaarde vertrekt van wat het bedrijf kan opbrengen. Vaak wordt gekeken naar recurrente winst of EBITDA, vermenigvuldigd met een sectorgebonden multiple. In de praktijk ziet men regelmatig een vork van 4 tot 8 maal EBITDA, maar dat hangt volledig af van sector, schaal, risico en afhankelijkheid van de ondernemer.

3. DCF of Discounted Cash Flow

Bij DCF worden toekomstige vrije cashflows geraamd en verdisconteerd naar hun actuele waarde. Dat is een sterk analytische methode en vaak relevant bij groeibedrijven, managementvennootschappen of consultancyactiviteiten. Ze is echter gevoelig voor aannames: kleine verschillen in groeivoet, marge of discontovoet kunnen grote waardeschommelingen veroorzaken.

4. Marktvergelijking

Soms wordt gekeken naar de prijs waarvoor vergelijkbare bedrijven recent werden verkocht. Dat kan nuttig zijn, maar is in België niet altijd eenvoudig wegens beperkte transparantie van private transacties.

Wie maakt de waardering?

Afhankelijk van het dossier kan een waardering gebeuren door:

• een accountant voor een eerste indicatie;
• een bedrijfsrevisor voor een meer formele en onafhankelijke analyse;
• een gerechtsdeskundige als partijen het niet eens raken.

Een indicatieve waarderingskost ligt vaak tussen €2.000 en €10.000, afhankelijk van complexiteit, beschikbaarheid van cijfers en de aard van de onderneming.

Waarom onafhankelijke waardering zo belangrijk is

In bijna elk scheidingsdossier ontstaat een natuurlijke spanningslijn:

• de ondernemer heeft vaak belang bij een lagere waardering;
• de andere echtgenoot heeft vaak belang bij een hogere waardering.

Dat is menselijk, maar gevaarlijk. Zonder onafhankelijke expert eindigt de discussie vaak in wantrouwen of procedure. Een correcte waardering is daarom geen luxe, maar de basis voor een werkbare regeling.

Goodwill — persoonlijk vs zakelijk

Bij de waardering van een onderneming komt vaak de vraag op of er goodwill is. Goodwill is de meerwaarde bovenop de loutere boekhoudkundige activa. Ze kan voortkomen uit reputatie, cliënteel, locatie, organisatie, merknaam of recurrente inkomsten.

Maar niet elke goodwill is verdeelbaar.

Zakelijke goodwill

Zakelijke goodwill is goodwill die verbonden is aan de onderneming zelf. Bijvoorbeeld:

• een gekende handelsnaam;
• een stabiel klantenbestand;
• langlopende contracten;
• een commercieel sterk gelegen zaak;
• een georganiseerd team of distributienetwerk.

Deze goodwill heeft een zekere zelfstandige waarde en kan vaak worden overgedragen. Daarom kan ze deel uitmaken van de te waarderen onderneming.

Persoonlijke goodwill

Persoonlijke goodwill hangt daarentegen samen met de persoon van de ondernemer zelf:

• persoonlijke expertise;
• individuele reputatie;
• persoonlijke vertrouwensrelatie met cliënten;
• unieke knowhow die niet losstaat van de persoon.

Typisch voorbeeld: vrije beroepers zoals artsen, advocaten, psychologen of consultants. Bij hen is de waarde vaak sterk afhankelijk van de persoon zelf. Als een derde de activiteit overneemt, verdwijnt een deel van de aantrekkingskracht.

Het beslissende criterium: overdraagbaarheid

De kernvraag is: kan een derde de activiteit voortzetten met behoud van waarde? Als het antwoord grotendeels ja is, gaat het sneller om zakelijke goodwill. Als de waarde bijna volledig samenvalt met de persoon van de ondernemer, dan spreken we eerder van persoonlijke goodwill.

Cassatierechtspraak aanvaardt in essentie dat enkel goodwill met een zelfstandige, overdraagbare waarde in aanmerking komt binnen het huwelijksvermogensrecht.

Praktijkvoorbeelden

• B2C-handelszaak met winkelnaam, locatie en vast cliënteel: vaak veel zakelijke goodwill.
• Artsenpraktijk die draait op één arts met persoonlijk patiëntenvertrouwen: vaak vooral persoonlijke goodwill.
• BV met recurring servicecontracten en personeel: vaker zakelijke goodwill.
• Freelance consultant zonder overdraagbare contractstructuur: vaak weinig zakelijke goodwill.

Het onderscheid is essentieel, want goodwill kan een groot deel van de waardering uitmaken. Een verkeerde kwalificatie leidt snel tot een te hoge of te lage uitkoop.

Eenpersoonsvennootschap en vergoedingsplicht art. 1432 lid 2 oud BW

Een bijzonder belangrijk punt voor ondernemers is art. 1432 lid 2 oud BW (sinds de recodificatie nu art. 2.3.44 e.v. BW). Dit artikel is ingevoerd door de Wet van 22 juli 2018, in werking sinds 1 september 2018.

Wat zegt art. 1432 lid 2 oud BW?

Kort samengevat: als een echtgenoot zijn beroepsactiviteit uitoefent via een eigen vennootschap en daardoor de gemeenschap netto beroepsinkomsten heeft gemist, kan een vergoedingsplicht ontstaan.

Dat is vooral relevant wanneer de ondernemer zichzelf bewust of onbewust een te lage vergoeding uitkeert, terwijl de vennootschap wel waarde opbouwt.

Typische situaties

Dit ziet men vaak bij:

• managementvennootschappen;
• consultancy-BV's;
• medische of paramedische praktijkvennootschappen;
• vrije beroepers die via een BV werken;
• eenpersoonsstructuren waarin winsten worden opgepot.

Hoe wordt dat benaderd?

Als de gemeenschap daardoor minder heeft genoten van inkomsten die normaal tijdens het huwelijk hadden moeten toekomen, kan een vergoeding verschuldigd zijn.

Waarom deze regel belangrijk is

Vóór de hervorming kon men soms via een vennootschap economisch vermogen opbouwen zonder dat de gemeenschap daar proportioneel van profiteerde. De hervorming wilde dat onevenwicht milderen.

Bewijslast

De echtgenoot die een vergoeding vordert, moet wel aantonen dat:

• er sprake was van een eigen vennootschap;
• de beroepsactiviteit daarin zat;
• de vergoeding kennelijk ontoereikend was;
• en de gemeenschap daardoor netto-inkomsten heeft gemist.

Dat bewijs is niet altijd eenvoudig. Daarom zijn boekhouding, bezoldigingshistoriek, dividenden, reserves en marktconforme verloning zeer relevant.

Voor het algemene systeem van vergoedingsrekeningen verwijzen we ook naar de pagina over het huwelijksvermogen.

Eenmanszaak (natuurlijke persoon) vs vennootschap

Niet elke ondernemer werkt via een vennootschap. Veel zelfstandigen starten als eenmanszaak. Dat maakt bij scheiding een groot verschil.

Eenmanszaak

Een eenmanszaak heeft geen aparte rechtspersoonlijkheid. Juridisch bent u als ondernemer en uw zaak één geheel. Dat betekent:

• activa en passiva zitten rechtstreeks in uw persoonlijk vermogen;
• schulden zijn persoonlijke schulden;
• bedrijfsgoederen zijn geen “eigendommen van een aparte vennootschap”.

Bij scheiding moeten dus de onderliggende activa en passiva zelf worden bekeken en verdeeld, overgenomen of verrekend.

Vennootschap

Een vennootschap zoals een BV of NV is wel een aparte rechtspersoon onder het WVV. Dan wordt niet het bedrijf als zodanig verdeeld, maar wel:

• de aandelen;
• de waarde van de aandelen;
• eventuele schuldvorderingen rekening-courant;
• dividenden, reserves en vergoedingsrechten.

Dat maakt de bedrijfscontinuïteit vaak eenvoudiger.

Vergelijking

Praktisch

Bij lifestyle businesses, consultants en solo-zelfstandigen komt een eenmanszaak nog vaak voor. Maar vanuit continuïteitsoogpunt biedt een vennootschap soms meer structuur bij een scheiding. Dat betekent niet dat een vennootschap altijd beter is, wel dat de vereffening meestal anders verloopt.

Helpende of meewerkende echtgenoot

In familiebedrijven werkte of werkt de partner vaak mee in de zaak. Dat gebeurde vroeger nogal informeel, maar juridisch maakt dat wel uit.

Helpende echtgenoot

Het vroegere statuut van helpende echtgenoot is historisch bekend, maar bood beperkte sociale bescherming. Het klassieke systeem zonder volwaardige sociale rechten is intussen grotendeels verlaten.

Meewerkende echtgenoot

Het statuut van meewerkende echtgenoot biedt wél sociale bescherming, met sociale bijdragen, pensioenopbouw en ziekteverzekering. Dat statuut is bij scheiding belangrijk, omdat de meewerkende echtgenoot dan niet volledig “onzichtbaar” blijft in de economische realiteit van de onderneming.

Bij scheiding

Een meewerkende echtgenoot kan:

• eigen sociale rechten hebben opgebouwd;
• pensioenrechten hebben in de tweede of eerste pijler;
• mogelijk aanspraken hebben vanuit verrijking of vergoedingsrekeningen, afhankelijk van het stelsel en de concrete bijdrage.

De precieze impact hangt af van de feiten: was er een bezoldiging, was er een formeel statuut, welke bijdragen werden betaald, en hoe werd de samenwerking geboekt?

Praktijk-tip

Documenteer de meewerkende bijdrage zo goed mogelijk:

• inschrijving sociaal statuut;
• betaalde bijdragen;
• functieomschrijving;
• bezoldigingen;
• takenpakket;
• bewijs van meewerken in de zaak.

Voor de pensioenimpact verwijzen we ook naar onze pagina over pensioen en scheiding.

Uitkoop strategieën — hoe koopt u uw ex uit?

Als uw ex recht heeft op een deel van de ondernemingswaarde, moet vaak een uitkoop worden georganiseerd. De uitdaging is daarbij dubbel:

• uw ex correct vergoeden;
• zonder de onderneming financieel kapot te maken.

Optie A — Cash betaling

De eenvoudigste oplossing is een onmiddellijke cashbetaling. Dat geeft snel duidelijkheid, maar vergt voldoende liquiditeit. Niet elke ondernemer heeft dat beschikbaar zonder de werking van het bedrijf te schaden.

Optie B — Betaling in tranches

Vaak is een gespreide betaling realistischer. Bijvoorbeeld:

• 30% onmiddellijk;
• saldo over 3 tot 5 jaar;
• eventueel met rente;
• en met zekerheden voor de ex-partner.

Mogelijke waarborgen:

• hypotheek op vastgoed;
• pand op aandelen;
• persoonlijke borg;
• notariële schulderkenning.

Optie C — Aandelen-swap met andere vermogensbestanddelen

Soms hoeft de ondernemer niet “cash uit te kopen”. Er kan worden gewerkt met een ruil:

• ondernemer behoudt de vennootschap;
• ex krijgt een groter aandeel in de gezinswoning, beleggingen of andere activa.

Dat is vaak een van de meest werkbare oplossingen.

Optie D — Externe financiering

Een bank kan soms een krediet verstrekken voor de uitkoop, afhankelijk van:

• rendabiliteit van het bedrijf;
• bestaande schuldenlast;
• cashflow;
• zekerheden;
• persoonlijke draagkracht.

Optie E — Family office of stille vennoot

Minder frequent, maar mogelijk: een externe financier of investeerder helpt de uitkoop mee dragen. Dat moet uiteraard zorgvuldig worden gestructureerd.

Bedrijfscontinuïteit-principe

Een goed akkoord houdt rekening met het bedrijfscontinuïteit-principe: de uitkoop mag de voortzetting van de onderneming niet in gevaar brengen. Een theoretisch “eerlijk” bedrag dat in de praktijk tot liquiditeitsproblemen of faillissementsrisico leidt, helpt niemand.

Overzicht van uitkoopopties

Wat als u samen het bedrijf voortzet?

Soms beslissen ex-partners om ondanks de scheiding professioneel samen te blijven werken. Dat kan, vooral wanneer:

• er weinig conflict is;
• de rollen duidelijk gescheiden zijn;
• de onderneming daar objectief baat bij heeft.

Maar dan moet u bijzonder strak structureren.

Minstens nodig

Na de scheiding is een aandeelhoudersovereenkomst sterk aan te raden, met onder meer:

• exit-clausules;
• beslissingsregels;
• regeling bij blokkering;
• niet-concurrentie;
• afspraken over nieuwe partners;
• erfopvolging;
• dividendbeleid.

Risico's

Blijven samenwerken klinkt soms rationeel, maar kan moeilijk worden zodra:

• een van beide een nieuwe partner heeft;
• oude relationele conflicten terug opflakkeren;
• privé en zakelijk opnieuw door elkaar lopen.

Professionele samenwerking na scheiding kan dus, maar alleen als de spelregels uitzonderlijk duidelijk zijn.

Bedrijfsoverdracht en fiscale gevolgen

Bij een uitkoop of overdracht stopt het juridische verhaal niet. Ook fiscaal kunnen er gevolgen zijn.

Aandelenoverdracht

Bij overdracht van aandelen moet worden nagegaan:

• of er registratierechten spelen;
• of er fiscale optimalisatie mogelijk is;
• hoe de verrichting wordt gestructureerd;
• of er impact is op latere meerwaarden of successieplanning.

Eenmanszaak

Bij een eenmanszaak kunnen bij stopzetting of overdracht stopzettingsmeerwaarden spelen. Het fiscale regime hangt af van de aard van de activa, de leeftijd van de ondernemer en de concrete verrichting. In sommige gevallen geldt een gunstiger tarief, in andere niet. Een algemene verwijzing naar 16,5% is te simplistisch zonder dossieranalyse.

Vlaamse aandachtspunten

Bij overdrachten binnen de familie of in specifieke planningssituaties bestaan soms gunstregimes, maar de toepassing bij overdracht tussen ex-partners moet altijd concreet worden nagekeken. Ook de actuele regeling inzake schenkbelasting tussen ex-partners moet dossiergericht worden geverifieerd.

DBI en vennootschapscontext

In sommige vennootschapsstructuren kunnen regels rond deelnemingen, reserves en dividendstromen relevant zijn. De klassieke verwijzing naar “DBI-aftrek” is alleen zinvol als de vennootschapsstructuur dat effectief rechtvaardigt.

Voor een correcte fiscale screening verwijzen we naar onze pagina over de fiscale gevolgen.

Praktische tips voor ondernemers in scheiding

Wie onderneemt en scheidt, doet er goed aan om snel orde te scheppen. Niet om te procederen, maar om controle te behouden.

1. Breng uw ondernemingsdocumenten samen

Zorg dat volgende stukken beschikbaar zijn:

• statuten;
• aandelenregister;
• jaarrekeningen;
• tussentijdse cijfers;
• rekening-courantstanden;
• loonfiches of bezoldigingen;
• dividendbesluiten;
• kredieten en zekerheden;
• KBO-gegevens.

2. Wacht niet te lang met een expert

Een eerste gesprek met accountant of bedrijfsrevisor in een vroeg stadium voorkomt vaak veel discussie achteraf.

3. Sluis geen vermogen weg

Vlak voor een scheiding nog snel activa verschuiven, reserves onttrekken of facturen manipuleren is bijzonder risicovol. Dat kan worden gezien als fraude of misbruik en werkt vaak averechts.

4. Vergeet sociale bijdragen niet

Tijdens een scheiding lopen sociale verplichtingen gewoon door. Achterstallige bijdragen kunnen boetes en interesten meebrengen. Voor het algemene kader kunt u verder lezen op de pagina over de fiscale gevolgen.

5. Documenteer VAPZ en groepsverzekering

Ook tweede pijler-opbouw kan relevant zijn. Verzamel dus attesten en polisfiches. Meer daarover op de pagina over pensioen.

6. Denk vooruit

Voor toekomstige ondernemers kan een goed huwelijkscontract veel conflicten vermijden. Het algemene kader vindt u op de pagina over het huwelijksvermogen.

7. Werk met aandeelhoudersafspraken

Zeker wanneer meerdere vennoten betrokken zijn, is een aandeelhoudersovereenkomst een sterke bescherming bij relationele breuken.

Veelvoorkomende fouten

Bij ondernemers zien we vaak dezelfde vergissingen terugkomen:

• aandelen op één naam laten staan en denken dat daarmee alles geregeld is;
• geen onderscheid maken tussen lidmaatschapsrechten en vermogensrechten;
• zelf een waarde “schatten” zonder onafhankelijke waardering;
• persoonlijke en zakelijke goodwill verwarren;
• art. 1432 lid 2 oud BW vergeten bij een eenpersoonsvennootschap;
• geen rekening houden met art. 1401 oud BW en art. 1405 oud BW;
• bedrijfscontinuïteit niet beschermen in het akkoord;
• de bijdrage van de meewerkende echtgenoot niet documenteren;
• sociale bijdragen of pensioenopbouw uit het oog verliezen;
• fiscale gevolgen van overdracht of uitkoop niet laten nakijken.

Een goede regeling vermijdt dat u jaren later nog discussies krijgt over waardering, vergoeding of verborgen claims.

Onze aanpak voor ondernemers en zelfstandigen

Bij Echtscheidingshulp.be begeleiden we ook ondernemers, zelfstandigen en vrije beroepers die hun scheiding correct én werkbaar willen regelen.

We focussen daarbij op:

• duidelijke inventaris van onderneming en vermogensrechten;
• haalbare afspraken rond uitkoop;
• bescherming van de bedrijfscontinuïteit;
• afstemming met accountant, notaris of bedrijfsrevisor;
• juridisch duidelijke opname in uw EOT.

Voor een EOT betaalt u bij ons €599 + 21% BTW per koppel totaal (= €724,79 incl.). Bijkomende modules kosten €100 + 21% BTW.

Veelgestelde vragen

Lees verder