Pensioen bij echtscheiding in België: wat met uw wettelijk pensioen, groepsverzekering en pensioensparen?

De drie pensioenpijlers — wat verandert er bij scheiding?

België werkt met drie pensioenpijlers. Bij scheiding gelden daarvoor niet dezelfde regels. Dat onderscheid is cruciaal, want veel misverstanden ontstaan doordat men "pensioen" als één geheel bekijkt, terwijl elk onderdeel juridisch anders wordt behandeld.

Eerste pijler: wettelijk pensioen

Het wettelijk pensioen blijft in principe een persoonlijk sociaal recht. U wordt dus niet automatisch mede-eigenaar van het pensioen van uw ex. Toch kan een echtscheiding later wel een invloed hebben via het echtgescheidenpensioen en in bepaalde gevallen via een overlevingspensioen.

Voor werknemers en zelfstandigen bestaat er een regeling waarbij u, onder voorwaarden, pensioenrechten kunt laten berekenen op basis van de loopbaan en de lonen van uw ex-partner tijdens de huwelijksjaren. Voor ambtenaren ligt dat anders. Daar komen wij verder in detail op terug.

Tweede pijler: aanvullend pensioen

De tweede pijler is vaak de grootste financiële blinde vlek. Denk aan een groepsverzekering via de werkgever, een pensioenfonds, een IPT voor een bedrijfsleider of een VAPZ voor een zelfstandige.

Hier speelt het huwelijksvermogensrecht voluit. Onder een wettelijk stelsel of gemeenschap van goederen kan het aanvullend pensioen dat tijdens het huwelijk werd opgebouwd in belangrijke mate deel uitmaken van het te verdelen vermogen. Sinds de Wet 1 januari 2019 bestaat daarvoor een duidelijker wettelijk kader. Daarnaast blijft de rechtspraak van Cassatie 12 september 2008 essentieel voor de waardering.

Derde pijler: pensioensparen en langetermijnsparen

De derde pijler lijkt het meest eenvoudig: een individuele spaar- of verzekeringsformule op naam van één partner. Toch is ook dat niet altijd zo simpel. De titularis blijft doorgaans eigenaar, maar als de premies met gemeenschappelijke middelen werden betaald, kan er een vergoedingsrecht ontstaan ten voordele van de gemeenschap. Dat punt wordt vaak vergeten.

Waarom dit zo belangrijk is

Bij veel koppels zit een aanzienlijk deel van het vermogen niet meer op een zichtrekening, maar in pensioenrechten. Wie dat in een echtscheiding niet meeneemt, creëert later discussies, scheeftrekkingen en soms dure procedures. Daarom moet pensioen altijd mee in de inventaris, samen met woning, kredieten, verzekeringen en banktegoeden.

Echtgescheidenpensioen — recht op pensioen van uw ex

Het echtgescheidenpensioen is voor veel mensen het meest onbekende onderdeel van pensioen na scheiding. Toch kan dit recht financieel een groot verschil maken, vooral wanneer uw ex-partner tijdens het huwelijk aanzienlijk meer verdiende dan u.

Wat is een echtgescheidenpensioen?

Het gaat om een pensioenrecht dat u kunt verkrijgen op basis van de beroepsloopbaan en de lonen van uw ex-partner tijdens de huwelijksjaren. Het is dus geen "cadeau" van uw ex, maar een wettelijke pensioenregeling binnen de eerste pijler.

De basisgedachte is dat de pensioenadministratie bekijkt welk loon uw ex tijdens het huwelijk had, en dat vergelijkt met uw eigen loon in diezelfde periode.

De 62,5%-regel

De klassieke formule wordt samengevat als:

Die 62,5%-regel wordt in de praktijk vaak onnauwkeurig uitgelegd. Het gaat dus niet eenvoudigweg om "de helft van het pensioen van uw ex". Uw eigen beroepsinkomsten in de huwelijksperiode spelen mee in de berekening.

De wettelijke basis ligt in art. 78 van het KB van 21 december 1967 (algemeen reglement rust- en overlevingspensioen voor werknemers).

Voorwaarden

Om aanspraak te kunnen maken op een echtgescheidenpensioen, gelden in hoofdzaak deze voorwaarden:

• het huwelijk duurde minstens één jaar;
• de echtscheiding is officieel uitgesproken;
• u bent niet hertrouwd op het ogenblik dat uw pensioen ingaat;
• het recht geldt voor de stelsels van werknemers en zelfstandigen.

Belangrijke uitsluiting: ambtenaren

Een cruciaal punt dat opvallend vaak ontbreekt op andere websites: het echtgescheidenpensioen geldt niet voor het pensioenstelsel van vastbenoemde ambtenaren. Was uw ex dus uitsluitend ambtenaar, dan kunt u in principe geen echtgescheidenpensioen claimen zoals in het werknemers- of zelfstandigenstelsel.

Dat onderscheid is essentieel. Veel mensen vertrekken foutief van het idee dat elk wettelijk pensioen "deelbaar" is na scheiding. Dat klopt niet.

Hoe vraagt u dit aan?

Als u nog niet gepensioneerd bent, zal de Federale Pensioendienst (FPD) het onderzoek vaak automatisch meenemen wanneer u zelf uw pensioen aanvraagt. Maar vertrouw daar niet blind op.

Bent u al gepensioneerd op het ogenblik van de scheiding, dan moet u dit doorgaans apart laten onderzoeken of aanvragen. Daarom is het verstandig om uw situatie tijdig te controleren via mypension.be en desnoods contact op te nemen met de FPD.

Indicatieve voorbeelden

Onderstaande voorbeelden zijn louter illustratief. De uiteindelijke berekening hangt af van loopbaanjaren, indexaties, plafonds en pensioenregels.

Geen onbeperkte cumul

Een echtgescheidenpensioen is geen vrij extra pensioen boven op alles. Er gelden cumulregels. Zo is er geen cumul met een eigen volledig gezinspensioen. De concrete impact hangt af van uw persoonlijke loopbaan en pensioenpositie.

Overlevingspensioen bij overlijden ex-partner

Na een echtscheiding kan ook de vraag rijzen wat er gebeurt als uw ex-partner overlijdt. In sommige gevallen kunt u als gewezen echtgenoot nog recht hebben op een overlevingspensioen.

Wanneer kan dat?

De basisvoorwaarden zijn doorgaans:

• het huwelijk duurde minstens één jaar;
• uw ex-partner is na de scheiding niet hertrouwd;
• u voldoet aan de toepasselijke voorwaarden inzake leeftijd of uitkering/overgangsregeling, afhankelijk van de dan geldende pensioenwetgeving;
• aanvraag en onderzoek gebeuren via de FPD.

De actuele leeftijdsvoorwaarden evolueren in de tijd. Daarom is een controle nodig op het ogenblik van aanvraag.

Ambtenaren-uitzondering

Hier geldt net een belangrijk omgekeerd principe tegenover het echtgescheidenpensioen. Terwijl een ex-partner van een ambtenaar géén recht heeft op echtgescheidenpensioen, kan een gescheiden ex-partner van een overleden vastbenoemd ambtenaar in bepaalde gevallen wél recht hebben op een overlevingspensioen.

Dat recht kan bovendien worden gedeeld met een eventuele nieuwe huwelijkspartner van de overledene. Dit is een technisch en vaak onderschat onderdeel van de pensioenregeling na scheiding.

Wat doet hertrouwen?

Als u zelf hertrouwt, kan uw recht op overlevingspensioen uitdoven. Ook daarom is het belangrijk om dit niet louter theoretisch te bekijken, maar concreet op uw persoonlijke situatie toe te passen.

Verschil met weduwnaarspensioen

Een overlevingspensioen voor een ex-partner is niet hetzelfde als het klassieke overlevings- of weduwen/weduwnaarspensioen na een lopend huwelijk dat eindigt door overlijden. Bij echtscheiding spelen bijkomende voorwaarden, beperkingen en vaak ook andere verdelingsregels.

Aanvullend pensioen (2e pijler) bij scheiding

Het aanvullend pensioen is vaak de financieel zwaarste post. Denk aan een groepsverzekering via de werkgever, een pensioenfonds, een IPT of een VAPZ. Hier speelt het familierecht en vermogensrecht veel sterker dan bij het wettelijk pensioen.

Hoofdregel volgens huwelijksvermogensstelsel

Onder het wettelijk stelsel of een klassieke gemeenschap van goederen geldt doorgaans dat het aanvullend pensioen dat tijdens het huwelijk is opgebouwd als een gemeenschappelijk vermogensbestanddeel wordt behandeld.

Onder scheiding van goederen is het aanvullend pensioen in principe eigen aan de titularis, tenzij uw contract een verrekenbeding of andere afwijkende regeling bevat. Voor de algemene principes van huwelijksvermogensstelsels verwijzen wij naar vermogen bij scheiding.

Wettelijk kader sinds 2019

De Wet 1 januari 2019 voerde een wettelijk kader in voor de verdeling van aanvullend pensioen bij scheiding. Dat was nodig omdat de praktijk voordien sterk door rechtspraak en doctrine werd gestuurd.

Daarnaast blijft de Wet Aanvullende Pensioenen (WAP) van 28 april 2003 relevant voor de regeling van aanvullende pensioenrechten zelf.

Cassatie 12 september 2008: essentieel voor de waardering

De rechtspraak van Cassatie 12 september 2008 is in de praktijk dé sleutelregel voor groepsverzekeringen en soortgelijke pensioenreserves.

Die rechtspraak bevestigt een tweestappenbenadering:

• Samenstelling van de boedel: men kijkt welke rechten bestaan op het moment van de ontbinding van het huwelijksvermogensstelsel.
• Waardering: men waardeert die rechten op het moment van de effectieve verdeling, niet op de datum van ontbinding.

Dat onderscheid is juridisch zeer belangrijk. De vraag óf een pensioenreserve in de boedel zit, en de vraag hoeveel die reserve waard is, vallen dus niet noodzakelijk op dezelfde datum samen.

Praktische gevolgen

Concreet betekent dit vaak dat de andere partner recht heeft op 50% van de netto waarde van het aanvullend pensioen dat tijdens het huwelijk werd opgebouwd, na aftrek van de toepasselijke inhoudingen zoals RIZIV-bijdrage, bijzondere bijdragen en taksen.

De exacte berekening hangt af van:

• de opbouwperiode vóór, tijdens en na het huwelijk;
• het type plan;
• de fiscale en parafiscale lasten;
• de gekozen manier van verdeling.

IPT en VAPZ

Bij zelfstandigen moet men extra opletten voor het onderscheid tussen:

• IPT (Individuele Pensioentoezegging);
• VAPZ (Vrij Aanvullend Pensioen voor Zelfstandigen).

Deze formules hebben eigen technische kenmerken en fiscale gevolgen. Ook daar moet u dus een correcte waardering opvragen, liefst met duidelijke opsplitsing van de reserves op de relevante peildata.

Hoe regelt u de verdeling?

In een EOT zijn er meestal twee hoofdopties:

• de waarde van het aanvullend pensioen wordt nu gecompenseerd met andere goederen;
• of men spreekt af dat de uitkering later onderling wordt verdeeld.

Dat tweede vraagt een zeer duidelijke clausule. Zonder precieze afspraken ontstaan later discussies over peildatum, netto/brutowaarde, fiscale lasten en bewijs van uitbetaling.

Welke documenten hebt u nodig?

Vraag altijd een attest op bij de verzekeraar of het pensioenfonds met vermelding van de opgebouwde waarde op de juiste peildatum. Idealiter laat u ook bevestigen welk deel vóór en welk deel tijdens het huwelijk is opgebouwd.

Voor de juridische basis van de verdeling wordt vaak verwezen naar art. 1278 Ger.W. over de terugwerkende kracht van de ontbinding van het huwelijksvermogensstelsel (een bepaling van het Gerechtelijk Wetboek — niet geraakt door de BW-recodificatie).

Pensioensparen en langetermijnsparen — 3e pijler

Het pensioensparen en langetermijnsparen behoren tot de derde pijler. Juridisch zijn die producten meestal eenvoudiger dan de tweede pijler, maar ook hier schuilt vaak een addertje onder het gras.

In principe individueel

Een pensioenspaarrekening of pensioenspaarverzekering staat normaal op naam van één titularis. Dat product blijft in beginsel dus eigen aan die persoon.

Het fiscale voordeel is ook individueel gekoppeld aan de titularis. Uw ex kan dat voordeel niet mee overnemen.

Toch mogelijk: vergoedingsrecht

Werd het product gevoed met gemeenschappelijke gelden, dan kan de gemeenschap een vergoedingsvordering hebben. Dat is geen automatische mede-eigendom van het pensioenspaarproduct zelf, maar wel een vermogensrechtelijke correctie.

Dat sluit aan bij de bredere regels van de vergoedingsrekening, met verwijzing naar vermogen bij scheiding en in het algemeen ook naar de systematiek van art. 1432 inzake vergoedingen.

Hetzelfde voor langetermijnsparen

Voor langetermijnsparen geldt in grote lijnen dezelfde redenering: titularis blijft titularis, maar financiering met gemeenschappelijk geld kan aanleiding geven tot een vergoeding.

Praktische tips

• vraag het saldo op de relevante peildatum op bij bank of verzekeraar;
• controleer van welke rekening de premies zijn betaald;
• beslis bewust of u het contract verderzet of stopzet;
• vermijd overhaaste afkoop, want dat kan fiscale nadelen veroorzaken.

Waardering en peildatum — wanneer telt wat?

Een van de meest gemaakte fouten in pensioenkwesties bij echtscheiding is het door elkaar halen van samenstelling en waardering. Toch kan dat een groot financieel verschil maken.

Peildatum voor samenstelling van de boedel

De vraag welke goederen en rechten in de boedel vallen, wordt beoordeeld op de datum van de ontbinding van het huwelijksvermogensstelsel. Bij een echtscheiding is dat in de regel de datum van het vonnis of de ontbinding binnen de procedure.

Peildatum voor waardering

Voor de waardering van bijvoorbeeld een groepsverzekering geldt volgens Cassatie 12 september 2008 dat men uitgaat van de datum van de effectieve verdeling.

Dat betekent dat een reserve die na ontbinding nog stijgt of daalt, toch anders kan worden gewaardeerd wanneer de partijen pas later effectief verdelen.

Wie draagt het risico van schommelingen?

In de praktijk dragen beide partijen het risico van waardestijgingen en -dalingen tussen de ontbinding en de uiteindelijke vereffening-verdeling. Net daarom is een snelle en goed gedocumenteerde afhandeling aangewezen.

Welke attesten vraagt u op?

• voor de 2e pijler: attest van verzekeraar of pensioenfonds;
• voor de 3e pijler: saldoattest van bank of verzekeraar;
• voor de 1e pijler: overzicht via mypension.be.

Mypension.be en attesten opvragen — concrete stappen

Wie een echtscheiding voorbereidt, doet er goed aan om zelf eerst alle pensioeninformatie te verzamelen. Dat voorkomt giswerk en versnelt de opmaak van een correcte overeenkomst.

1. 1

   Log in op mypension.be

   Met itsme of eID.
2. 2

   Raadpleeg uw overzicht

   Bekijk uw rechten in de drie pensioenpijlers.
3. 3

   Noteer 2e pijler plannen

   Welke werkgevers- of zelfstandigenplannen komen voor.
4. 4

   Vraag officiële attesten op

   Bij de betrokken verzekeraar of het pensioenfonds: waarde op de relevante peildatum.
5. 5

   Saldo pensioensparen / langetermijnsparen

   Vraag bij uw bank of verzekeraar het actuele saldo op.
6. 6

   Verwerk in uw EOT-inventaris

   Neem al die gegevens op in de inventaris van uw EOT-overeenkomst.

Waarom dit vooraf doen?

Omdat pensioenrechten vaak niet spontaan op tafel komen. Wie pas na de bekrachtiging van de echtscheiding ontdekt dat er nog een aanzienlijke groepsverzekering bestond, zit meteen in een veel moeilijker juridisch traject.

Compenseren of later verdelen?

Als vaststaat dat een aanvullend pensioen moet worden verrekend, moet u nog beslissen hoe u dat doet. In de praktijk zijn er twee modellen.

Optie A — nu compenseren

Bij deze optie wordt de pensioenwaarde vandaag verrekend met andere activa, zoals:

• een groter deel van de woning;
• een hoger saldo op een bankrekening;
• een afkoop in geld.

Voordelen:

• meteen duidelijkheid;
• geen toekomstige discussies;
• geen afhankelijkheid meer van latere uitkering.

Nadelen:

• u hebt vandaag voldoende liquiditeit nodig;
• waardering moet nu correct gebeuren;
• een toekomstige stijging van de reserve wordt niet meer gedeeld.

Optie B — later verdelen

Hier spreekt u af dat de pensioenuitkering later wordt gedeeld wanneer die effectief vrijkomt.

Voordelen:

• minder onmiddellijke druk op de liquiditeit;
• soms makkelijker als er vandaag weinig compenseerbare activa zijn.

Nadelen:

• meer onzekerheid;
• risico op discussie over fiscale lasten;
• afhankelijkheid van latere gebeurtenissen.

Welke risico's ziet men vaak?

Bij een latere verdeling kunnen er onverwachte factoren spelen:

• ex-partner overlijdt vroeger;
• uitkering gebeurt anders dan voorzien;
• er ontstaat discussie over netto of bruto;
• bewijsstukken raken verloren.

Daarom moet optie B altijd in een zeer duidelijke clausule worden uitgewerkt, met verwijzing naar de relevante attesten en peildata.

Vergeet uw levensverzekering en begunstigingsclausule niet

Een echtscheiding regelt niet automatisch alle verzekeringsgevolgen. Heel wat mensen vergeten hun levensverzekering of schuldsaldoverzekering na de scheiding te herbekijken.

Waarom is dit belangrijk?

Uw ex-partner kan nog altijd als begunstigde vermeld staan. Als u dat niet expliciet wijzigt, kan dat na uw overlijden tot verrassende en zeer pijnlijke gevolgen leiden.

Dat speelt niet alleen bij klassieke levensverzekeringen, maar ook bij een schuldsaldoverzekering verbonden aan een hypothecaire lening. Dan kan de uitbetaling juridisch of praktisch botsen met wat u intussen in de echtscheiding hebt afgesproken.

Voor de fiscale aspecten verwijzen wij naar fiscale gevolgen van scheiding.

Veelvoorkomende fouten bij pensioen en echtscheiding

De meeste pensioenproblemen ontstaan niet door ingewikkelde rechtspraak, maar door eenvoudige vergetelheden.

De fouten die wij het vaakst zien

• pensioenrechten worden niet opgenomen in de inventaris;
• men gebruikt de verkeerde peildatum voor waardering;
• het echtgescheidenpensioen wordt niet onderzocht of niet aangevraagd;
• men vergeet dat ambtenaren uitgesloten zijn van het echtgescheidenpensioen;
• de verdeling van het aanvullend pensioen wordt niet expliciet in de EOT gezet;
• het pensioensparen wordt als volledig onaantastbaar beschouwd, zonder te kijken naar gemeenschappelijke financiering;
• de begunstigingsclausule van een levensverzekering blijft ongewijzigd;
• de waarde van pensioenrechten wordt zwaar onderschat, terwijl die vaak tussen €10.000 en €100.000+ ligt.

Waarom dit later escaleert

Zodra de echtscheiding definitief is, wordt het veel moeilijker om nog ontbrekende afspraken te herstellen. Wat u vandaag helder kunt vastleggen in een overeenkomst, leidt morgen anders tot bewijsproblemen, discussies of extra advocaatkosten.

Onze aanpak bij Echtscheidingshulp.be

Bij Echtscheidingshulp.be bekijken wij pensioen niet als een los detail, maar als een vast onderdeel van een correcte echtscheidingsregeling. Uw dossier wordt opgevolgd onder juridische eindredactie van Mr. Chanel Ribas Colomar, met specialisatie in familiaal vermogensrecht.

Wat wij concreet doen

• wij brengen de relevante vermogensbestanddelen in kaart;
• wij helpen u bepalen welke pensioenrechten moeten worden vermeld;
• wij verwerken duidelijke afspraken in uw EOT-overeenkomst;
• wij vermijden vage clausules die later problemen geven;
• wij stemmen de tekst af op uw situatie: woning, kinderen, verzekeringen, pensioen.

Transparante prijs

Voor een echtscheiding onderlinge toestemming betaalt u bij ons:

• €599 + 21% BTW per koppel (= €724,79 incl.);
• inbegrepen: wizard, advocaat, verzoekschrift, indiening en bekrachtiging;
• modules kinderen / onroerend goed: +€100 excl. BTW elk;
• bemiddeling niet inbegrepen.

Veelgestelde vragen

Lees verder