Echtscheiding

Mr. Peter-Jan De Meulenaere· · ·

Boekhouding bij scheiding van zelfstandigen

Wanneer u of uw partner zelfstandige is, volstaat een overzicht van de persoonlijke bankrekeningen meestal niet om de financiële gevolgen van een scheiding correct in te schatten. De inkomsten kunnen schommelen, privé- en beroepsuitgaven kunnen door elkaar lopen en een vennootschap kan een aanzienlijke waarde vertegenwoordigen zonder dat dit duidelijk blijkt uit het beschikbare geld op de rekening.

Een goede boekhouding bij scheiding van zelfstandigen helpt om drie vragen te beantwoorden: wat behoort tot het te verdelen vermogen, welke inkomsten zijn werkelijk beschikbaar en welke zakelijke schulden of fiscale lasten moeten nog worden betaald? Daarbij moet de onderneming kunnen blijven functioneren. Een ondoordachte blokkering van rekeningen, stopzetting van volmachten of opeising van geld kan de continuïteit van de zaak en uiteindelijk beide partners schaden.

In dossiers in Antwerpen en Gent zien advocaten regelmatig dat een onvolledige zelfstandige administratie het overleg vertraagt. Hetzelfde geldt voor ondernemers in Brugge, Leuven of Mechelen die pas tijdens de scheiding ontdekken dat de boekwaarde van hun zaak weinig zegt over de werkelijke economische waarde. Een tijdige samenwerking tussen advocaat, accountant, notaris en eventueel een onafhankelijk waarderingsdeskundige kan veel discussie voorkomen.

Waarom is de boekhouding zo belangrijk bij een scheiding?

Een zelfstandige boekhouding is meer dan een verzameling facturen en fiscale aangiften. Ze geeft informatie over inkomsten, schulden, investeringen, opgebouwde reserves, rekening-courantverhoudingen en toekomstige verplichtingen. Die gegevens kunnen relevant zijn voor:

• de vereffening en verdeling van het huwelijksvermogen;
• de waardering van aandelen of een eenmanszaak;
• de vaststelling van een onderhoudsbijdrage voor de kinderen;
• een eventuele onderhoudsuitkering tussen ex-echtgenoten;
• de draagkracht van iedere ouder;
• de verdeling van zakelijke en privéschulden;
• de behandeling van investeringen met eigen of gemeenschappelijke middelen;
• de fiscale gevolgen van de gemaakte afspraken;
• de continuïteit van de onderneming.

Wie meer algemeen wil weten hoe een professionele activiteit juridisch wordt behandeld, vindt aanvullende informatie binnen de expertise over scheiding en onderneming.

De boekhouding is belangrijk bewijsmateriaal, maar geeft niet automatisch het volledige antwoord. Een accountant registreert verrichtingen volgens boekhoudkundige en fiscale regels. Een advocaat, notaris of deskundige onderzoekt vervolgens welke juridische betekenis die verrichtingen hebben bij de scheiding.

Boekwaarde, marktwaarde en juridisch te verdelen waarde zijn dus niet noodzakelijk hetzelfde.

Begin met de juiste ondernemingsvorm

De eerste stap is bepalen hoe de zelfstandige activiteit juridisch georganiseerd is. Het onderscheid tussen een eenmanszaak en een vennootschap heeft grote gevolgen.

Eenmanszaak

Bij een eenmanszaak bestaat er geen afzonderlijke rechtspersoon tussen de ondernemer en de activiteit. De zelfstandige is persoonlijk eigenaar van de zakelijke bezittingen en persoonlijk gehouden tot de beroepsschulden, behoudens specifieke beschermingsmechanismen.

Tot de relevante bestanddelen kunnen behoren:

• machines en gereedschap;
• handelsvoorraad;
• een beroepsvoertuig;
• openstaande facturen aan klanten;
• nog uit te voeren opdrachten;
• handelsnaam en cliënteel;
• beroepsrekening;
• fiscale schulden;
• sociale bijdragen;
• leningen en leasingverplichtingen;
• huurwaarborgen;
• computers, software en andere digitale activa.

Dat een actief beroepsmatig wordt gebruikt, betekent niet automatisch dat het buiten elke verdeling blijft. De eigendom, de aankoopdatum, de financieringsbron en het toepasselijke relatie- of huwelijksvermogensstelsel moeten afzonderlijk worden onderzocht.

Vennootschap

Bij een vennootschap behoren de activa in beginsel toe aan de vennootschap zelf. Een bestelwagen, machine of bedrijfsrekening is dan niet persoonlijk van de aandeelhouder omdat die de onderneming leidt of alle aandelen bezit.

Bij de scheiding ligt de aandacht doorgaans op:

• de eigendom en waarde van de aandelen;
• het loon of de bezoldiging van de bestuurder;
• dividenden en andere uitkeringen;
• voordelen van alle aard;
• de rekening-courant tussen bestuurder en vennootschap;
• persoonlijke waarborgen voor zakelijke kredieten;
• managementvergoedingen;
• leningen tussen de ondernemer en de vennootschap;
• opgebouwde reserves en toekomstige verplichtingen.

De waarde van de aandelen hangt niet alleen af van het banksaldo. Ook rendabiliteit, schulden, activa, afhankelijkheid van de ondernemer, klantenconcentratie, contracten en toekomstperspectieven spelen mee.

Vrij beroep of maatschap

Bij een vrij beroep kunnen bijkomende vragen ontstaan over cliënteel, beroepsregels, samenwerkingsafspraken en de persoonlijke aard van de activiteit. Een artsenpraktijk, architectenbureau of advieskantoor kan economisch waardevol zijn, maar die waarde is niet altijd los te koppelen van de persoon die het beroep uitoefent.

Bij een maatschap of andere samenwerking moeten ook de statuten, toetredingsvoorwaarden, uittredingsregels en waarderingsbedingen worden onderzocht. Een contractuele waarderingsformule is relevant, maar is niet in elke context automatisch gelijk aan de waarde die bij de scheiding moet worden gehanteerd.

Klaar om uw echtscheiding te starten?

Wij begeleiden u stap voor stap door het volledige proces — snel, betaalbaar en zonder conflict.

Welk huwelijksvermogensstelsel is van toepassing?

De boekhouding scheiding kan niet correct worden beoordeeld zonder te weten welk vermogensstelsel geldt.

Gehuwd zonder huwelijksovereenkomst

Wie in België huwt zonder afwijkende huwelijksovereenkomst, valt in beginsel onder het wettelijk stelsel, ook omschreven als een gemeenschap van aanwinsten. Dat volgt uit art. 2.3.12 BW.

Binnen dit stelsel bestaan drie vermogens:

1. het eigen vermogen van de ene echtgenoot;
2. het eigen vermogen van de andere echtgenoot;
3. het gemeenschappelijk vermogen.

Deze driedeling is vastgelegd in art. 2.3.16 BW. Goederen van vóór het huwelijk en goederen verkregen door een nalatenschap of schenking zijn in beginsel eigen, overeenkomstig art. 2.3.17 BW. Beroepsinkomsten die tijdens het huwelijk worden opgebouwd, kunnen daarentegen deel uitmaken van het gemeenschappelijk vermogen.

De analyse van een onderneming vraagt dikwijls een reconstructie. Mogelijke vragen zijn:

• Wanneer werd de onderneming opgericht?
• Wanneer werden de aandelen verworven?
• Met welke middelen werd het startkapitaal betaald?
• Werden gemeenschappelijke inkomsten opnieuw in de zaak geïnvesteerd?
• Werd een kapitaalverhoging met eigen of gemeenschappelijke middelen gefinancierd?
• Werden privékosten door de onderneming betaald?
• Heeft een echtgenoot onbezoldigd meegewerkt?
• Werden inkomsten in de vennootschap gehouden terwijl het gezin andere middelen gebruikte?

Wanneer tijdens het huwelijk een goed met eigen gelden is gekocht, blijft dat goed niet louter door de herkomst van het geld automatisch eigen. Voor het eigen karakter via wederbelegging moeten de toepasselijke voorwaarden vervuld zijn, zoals bedoeld in art. 2.3.21 BW.

Scheiding van vermogens

Bij een huwelijk onder scheiding van vermogens behoudt iedere echtgenoot in beginsel zijn of haar eigen vermogen. Art. 2.3.61 BW vormt hiervoor het wettelijke kader.

Dat betekent niet dat de boekhouding overbodig wordt. Er kunnen nog altijd discussies bestaan over:

• gezamenlijke investeringen;
• geldleningen tussen de echtgenoten;
• mede-eigendom van aandelen;
• onbetaalde arbeid in de zaak van de partner;
• persoonlijke waarborgen;
• betalingen van zakelijke schulden met privévermogen;
• gezamenlijke aankopen;
• afspraken in de huwelijksovereenkomst.

De concrete huwelijksovereenkomst moet altijd worden nagelezen. Sommige contracten bevatten verrekenbedingen, correctiemechanismen of specifieke afspraken over beroepsgoederen.

Algehele gemeenschap als gekozen stelsel

De algehele gemeenschap is in België geen automatisch standaardstelsel. Ze kan alleen als keuzestelsel uitdrukkelijk worden opgenomen in een notariële huwelijksovereenkomst. In dat geval is een afzonderlijke analyse nodig van de bepalingen van dat contract.

Wettelijk of feitelijk samenwonen

Voor wettelijk samenwonenden geldt geen gemeenschappelijk vermogen zoals binnen het wettelijk huwelijksstelsel. Iedere partner behoudt in beginsel de goederen waarvan hij of zij de eigendom kan bewijzen. Goederen waarvan geen van beiden het exclusieve eigendomsrecht kan aantonen, kunnen als onverdeeld worden behandeld. Art. 1478 oud BW is daarbij relevant.

Ook feitelijk samenwonenden hebben geen automatisch gemeenschappelijk vermogen. Toch kunnen gezamenlijke aankopen, leningen, betalingen of investeringen aanleiding geven tot afrekeningen. Facturen, overschrijvingen, leningsovereenkomsten en aankoopdocumenten zijn dan bijzonder belangrijk.

Welke boekhoudkundige documenten verzamelt u?

Een volledige zelfstandige administratie maakt de financiële bespreking overzichtelijker. Verzamel documenten niet alleen van het lopende jaar, maar ook van eerdere relevante boekjaren. Welke periode nodig is, hangt af van de duur van het huwelijk, belangrijke investeringen en de aard van de betwisting.

Basisdocumenten

Vraag of bewaar onder meer:

• jaarrekeningen en interne balansen;
• resultatenrekeningen;
• grootboekrekeningen;
• proef- en saldibalansen;
• fiscale aangiften en aanslagbiljetten;
• btw-aangiften;
• overzicht van voorafbetalingen;
• sociale bijdragen;
• bankuittreksels van zakelijke rekeningen;
• kasboeken;
• lijsten van klanten en leveranciers;
• openstaande klanten- en leveranciersposten;
• inventarislijsten;
• afschrijvingstabellen;
• krediet- en leasingovereenkomsten;
• huurovereenkomsten van beroepslokalen;
• verzekeringsdocumenten;
• loonfiches en bezoldigingsoverzichten;
• verslagen van bestuursorganen en algemene vergaderingen;
• aandeelhoudersregister en statuten;
• documenten over dividenden;
• rekening-courantfiches;
• pensioenovereenkomsten zoals een VAPZ of IPT;
• waarborgen en borgstellingen;
• lopende contracten en belangrijke offertes.

Bij een eenmanszaak zijn ook aankoopfacturen, verkoopfacturen en informatie over voorraad en werk in uitvoering relevant. Bij een vennootschap moeten de persoonlijke financiën en de vennootschapsboekhouding van elkaar worden onderscheiden.

Maak een chronologisch overzicht

Een eenvoudige tijdlijn kan veel helderheid scheppen:

1. start van de relatie of het huwelijk;
2. oprichting of overname van de onderneming;
3. aankoop van belangrijke activa;
4. inbreng van privé- of familiegeld;
5. kapitaalverhogingen;
6. grote leningen;
7. schenking of nalatenschap;
8. aankoop of verkoop van aandelen;
9. feitelijke scheiding;
10. belangrijke verrichtingen tijdens de scheidingsperiode.

Koppel aan elke gebeurtenis bewijsstukken. Zo wordt zichtbaar welke beslissingen vóór, tijdens of na het huwelijk zijn genomen.

Hoe wordt het inkomen van een zelfstandige bepaald?

Het belastbare inkomen is niet noodzakelijk gelijk aan het werkelijk beschikbare inkomen. Ook de omzet of de bezoldiging alleen geeft geen volledig beeld.

Bij het beoordelen van de financiën van een ondernemer kunnen onder meer deze elementen relevant zijn:

• omzet en brutomarge;
• vaste en variabele kosten;
• afschrijvingen;
• beroepskosten met een privécomponent;
• bezoldiging als bestuurder;
• dividenduitkeringen;
• rekening-courantopnames;
• voordelen van alle aard;
• terugbetalingen van kosten;
• huur die de onderneming aan de ondernemer betaalt;
• eenmalige inkomsten of uitgaven;
• investeringen;
• fiscale en sociale schulden;
• beschikbare cashflow;
• winst die in de vennootschap blijft;
• seizoensschommelingen;
• uitzonderlijke gebeurtenissen.

Voorbeeld: lage bezoldiging, winstgevende vennootschap

Een ondernemer uit Hasselt betaalt zichzelf een beperkte maandelijkse bezoldiging uit. De vennootschap maakt echter structureel winst en draagt verschillende kosten die deels een privévoordeel opleveren.

Alleen naar de maandelijkse bezoldiging kijken, kan dan een onvolledig beeld geven. Tegelijk mag niet worden aangenomen dat elke euro vennootschapswinst onmiddellijk privé beschikbaar is. De onderneming kan geld nodig hebben voor belastingen, investeringen, personeel, voorraad of werkkapitaal.

Voorbeeld: hoge omzet, beperkte marge

Een zelfstandige handelaar uit Sint-Niklaas heeft een hoge omzet, maar koopt dure goederen aan en heeft aanzienlijke personeels- en huisvestingskosten. De omzet is geen persoonlijk inkomen. Voor de draagkracht moet worden onderzocht welk resultaat en welke cashflow duurzaam overblijven.

Gemiddelden en uitzonderlijke jaren

Bij sterk wisselende inkomsten kan een analyse over meerdere representatieve boekjaren nuttiger zijn dan één momentopname. Een uitzonderlijk sterk of zwak jaar mag niet zonder context als normale situatie worden beschouwd.

Denk aan:

• tijdelijke ziekte;
• verlies van een grote klant;
• een uitzonderlijke investering;
• uitgestelde facturatie;
• een eenmalige verkoop;
• economische terugval;
• zwangerschaps- of ouderschapsverlof;
• een opstartjaar;
• de afbouw van de activiteit.

Het doel is niet om de ondernemer te bestraffen voor normale zakelijke schommelingen, maar om tot een realistisch financieel beeld te komen.

Boekhouding en onderhoudsbijdragen voor kinderen

Ouders moeten naar evenredigheid van hun middelen bijdragen in de huisvesting, het levensonderhoud, de gezondheid, het toezicht, de opvoeding, de opleiding en de ontplooiing van hun kinderen. Die onderhoudsplicht volgt uit art. 203 oud BW. De verdeling van kosten en de onderhoudsbijdrage wordt verder geregeld door art. 203bis oud BW.

De financiële gegevens van een zelfstandige zijn daarom belangrijk bij de berekening van een onderhoudsbijdrage. Niet alleen het aangegeven nettoloon kan relevant zijn. Ook de bredere economische situatie kan worden bekeken.

De familierechtbank moet haar beslissing over de onderhoudsbijdrage zorgvuldig motiveren. Art. 1321 Ger.W. legt daarvoor een motiveringsplicht op. Een duidelijke boekhouding helpt zowel bij onderhandelingen als bij een procedure voor de familierechtbank van het arrondissement.

Welke gegevens kunnen van belang zijn?

• actuele en historische inkomsten;
• beschikbare beroepsmiddelen;
• fiscale lasten;
• sociale bijdragen;
• privévoordelen via de onderneming;
• noodzakelijke investeringen;
• schulden en afbetalingen;
• normale persoonlijke uitgaven;
• inkomsten uit andere bronnen;
• de kosten van de kinderen;
• de verblijfsregeling.

Een accountant kan toelichten wat de cijfers betekenen. De juridische beoordeling en de uiteindelijke afweging gebeuren echter niet door de accountant alleen.

Wat bij gewijzigde inkomsten?

Daalt of stijgt het duurzame inkomen aanzienlijk na de oorspronkelijke regeling, dan kan een aanpassing van de onderhoudsbijdrage worden gevraagd op basis van nieuwe elementen. De blijvende saisine van de familierechtbank en de mogelijkheid tot herziening zijn geregeld in art. 1253ter/7 Ger.W.

Een tijdelijke omzetdaling is niet altijd voldoende. Documenteer daarom waarom de wijziging duurzaam of uitzonderlijk is en welke maatregelen de ondernemer heeft genomen.

Waardering van de onderneming

De waarde van een onderneming staat meestal niet letterlijk in de jaarrekening. De balans is een vertrekpunt, geen eindantwoord.

Boekwaarde tegenover economische waarde

De boekwaarde houdt rekening met geregistreerde activa, schulden en afschrijvingen. De economische waarde kan daarnaast afhangen van:

• toekomstige winstverwachtingen;
• terugkerende omzet;
• klantenbestand;
• personeel en organisatie;
• intellectuele eigendom;
• vergunningen;
• contracten;
• reputatie;
• afhankelijkheid van de ondernemer;
• marktontwikkelingen;
• latente belastingen;
• noodzakelijke investeringen;
• risico’s en geschillen.

Een machine kan volledig afgeschreven zijn en toch nog marktwaarde hebben. Omgekeerd kan een duur geboekt actief weinig verkoopwaarde hebben.

Goodwill

Goodwill is de meerwaarde die niet rechtstreeks uit afzonderlijke materiële activa blijkt. Denk aan cliënteel, reputatie, locatie, interne processen en terugkerende contracten.

Bij een sterk persoonsgebonden activiteit moet worden onderzocht in welke mate de inkomsten voortkomen uit overdraagbare ondernemingswaarde dan wel uit de toekomstige persoonlijke arbeid van de ondernemer. Toekomstige arbeid kan niet zonder meer worden behandeld alsof ze al als vermogen bestaat.

Onafhankelijke deskundige

Bij een aanzienlijk financieel belang kan een onafhankelijke bedrijfswaardering aangewezen zijn. Een deskundige kan verschillende methodes gebruiken en toelichten waarom een methode bij de betrokken onderneming past.

Belangrijke vragen zijn:

• Op welke datum wordt gewaardeerd?
• Welke informatie is beschikbaar?
• Zijn de resultaten genormaliseerd?
• Welke uitzonderlijke kosten zijn gecorrigeerd?
• Hoe zijn privé-uitgaven verwerkt?
• Is rekening gehouden met schulden en belastingen?
• Is een korting of premie verantwoord?
• Hoe afhankelijk is de zaak van één persoon?

De waarderingsdatum en de datum waarop de omvang van het vermogen wordt bepaald, mogen niet zonder juridische analyse met elkaar worden verward.

Let op de rekening-courant

De rekening-courant tussen een bestuurder of aandeelhouder en de vennootschap veroorzaakt vaak discussie.

Een rekening-courant kan aantonen dat:

• de ondernemer geld aan de vennootschap heeft voorgeschoten;
• de vennootschap geld aan de ondernemer heeft voorgeschoten;
• privé-uitgaven via de vennootschap zijn betaald;
• bedragen als schuld of vordering zijn geboekt;
• er interesten of terugbetalingsafspraken bestaan.

Een positief bedrag is niet altijd onmiddellijk opvraagbaar. Een negatief bedrag kan een reële schuld aan de vennootschap vormen. Kijk daarom niet alleen naar het cijfer op de balans, maar ook naar de onderliggende verrichtingen en afspraken.

Vraag steeds het detail van de rekening-courant op. Een verzamelpost zonder transactielijst zegt te weinig.

Zakelijke schulden en persoonlijke aansprakelijkheid

Niet elke zakelijke schuld is automatisch een schuld die beide partners in gelijke mate persoonlijk moeten betalen. De rechtsvorm, het huwelijksvermogensstelsel, de contracten en eventuele borgstellingen zijn bepalend.

Onder het wettelijk stelsel maakt de wet onderscheid tussen eigen en gemeenschappelijke schulden. Art. 2.3.25 BW behandelt de gemeenschappelijke schulden. Een gemeenschappelijke schuld is evenwel niet automatisch een hoofdelijke schuld. Het verhaalsrecht van schuldeisers op de verschillende vermogens wordt geregeld door art. 2.3.28 BW.

Controleer bij elke schuld:

• wie het contract ondertekende;
• wie juridisch schuldenaar is;
• waarvoor het krediet werd gebruikt;
• of er een persoonlijke borgstelling bestaat;
• of een woning of ander goed als zekerheid dient;
• of de schuld in de boekhouding voorkomt;
• of er achterstallen of opeisbaarheidsclausules zijn;
• of de bank instemt met een wijziging.

Een afspraak tussen partners bevrijdt een medeondertekenaar niet automatisch tegenover de bank. Daarvoor is de toestemming van de schuldeiser nodig.

Verborgen en latente verplichtingen

Niet alle schulden zijn onmiddellijk zichtbaar op de bankrekening. Denk aan:

• nog te betalen belastingen;
• sociale bijdragen;
• vakantiegeld of personeelskosten;
• btw-correcties;
• lopende fiscale controles;
• garanties aan klanten;
• geschillen;
• achterstallige leveranciersfacturen;
• leaseverplichtingen;
• toekomstige kosten voor lopende opdrachten;
• persoonlijke borgstellingen.

Een degelijk boekenonderzoek voorkomt dat één partner activa ontvangt terwijl later onverwachte verplichtingen opduiken.

Privé-uitgaven in de onderneming

Zelfstandigen gebruiken soms één voertuig, telefoon of woning zowel professioneel als privé. Daarnaast kan de onderneming kosten betalen die een persoonlijk voordeel opleveren.

Dat betekent niet dat elke beroepskost als privé-inkomen moet worden beschouwd. Er moet worden nagegaan:

• of de uitgave werkelijk beroepsmatig is;
• welk privégedeelte aanwezig is;
• hoe de kost fiscaal en boekhoudkundig werd verwerkt;
• of de ondernemer na de scheiding zelf een vervangende uitgave moet dragen;
• of het voordeel duurzaam beschikbaar blijft.

Voorbeelden zijn een bedrijfswagen, brandstof, telecom, woningkosten, restaurantuitgaven of reizen. Een genuanceerde analyse is noodzakelijk: dubbeltelling moet worden vermeden.

Bescherm de continuïteit van de onderneming

Een scheiding mag niet onnodig leiden tot een bedrijfscrisis. Vooral wanneer beide partners toegang hebben tot rekeningen, administratie of digitale platformen, zijn duidelijke tijdelijke afspraken nodig.

Praktische maatregelen

• Maak een actuele back-up van de boekhouding.
• Bewaar originele documenten veilig.
• Inventariseer bankvolmachten en toegangsrechten.
• Wijzig persoonlijke wachtwoorden zonder zakelijke gegevens te vernietigen.
• Maak afspraken over betalingen boven een bepaald intern afgesproken niveau.
• Laat belastingen, lonen en essentiële leveranciers tijdig betalen.
• Leg vast wie klanten en personeel informeert.
• Vermijd impulsieve geldopnames.
• Houd privé- en beroepsrekeningen strikt gescheiden.
• Documenteer uitzonderlijke verrichtingen.
• Meld de scheiding alleen aan partijen die dit functioneel moeten weten.
• Vraag advies vóór u een volmacht of kredietlijn wijzigt.

U mag niet zonder toestemming inbreken in accounts of beveiligingen om bewijs te verzamelen. Bespreek met uw advocaat hoe noodzakelijke informatie rechtmatig kan worden verkregen.

In Kortrijk of Oostende kan een accountant de cijfers praktisch verzamelen, terwijl een advocaat beoordeelt welke stukken juridisch relevant zijn. Bij hoogoplopende conflicten kan de familierechtbank dringende en voorlopige maatregelen treffen. Voor echtgenoten bieden onder meer art. 223 oud BW en art. 1253ter/4 Ger.W. daarvoor een kader.

Een financiële inventaris als werkdocument

Maak naast de formele boekhouding een centrale inventaris. Deel die op in categorieën:

Ondernemingsactiva

• aandelen;
• beroepsrekening;
• kasmiddelen;
• machines;
• voertuigen;
• voorraad;
• handelsvorderingen;
• software en intellectuele rechten;
• waarborgen;
• leningen aan de onderneming;
• onroerend goed voor beroepsgebruik.

Ondernemingsschulden

• bankkredieten;
• leasing;
• leveranciers;
• belastingen;
• btw;
• sociale bijdragen;
• rekening-courantschuld;
• personeelsverplichtingen;
• borgstellingen;
• lopende geschillen.

Persoonlijke vermogensbestanddelen

• privébankrekeningen;
• woning en ander onroerend goed;
• beleggingen;
• persoonlijke leningen;
• pensioenspaarproducten;
• VAPZ of IPT;
• schenkingen en nalatenschappen;
• persoonlijke vorderingen.

Vermeld bij elke post:

1. de vermoedelijke eigenaar;
2. de waarde volgens het beschikbare document;
3. de waarderingsdatum;
4. de bewijsstukken;
5. eventuele schulden;
6. de betwisting;
7. de voorgestelde oplossing.

Zo ontstaat een bruikbaar document voor gesprekken tussen partners, accountants, notarissen en advocaten.

Afspraken bij een echtscheiding door onderlinge toestemming

Bij een echtscheiding door onderlinge toestemming moeten de echtgenoten hun vermogensrechtelijke afspraken opnemen in een regelingsakte overeenkomstig art. 1287 Ger.W. Die regelingsakte hoeft niet altijd notarieel te zijn. Wanneer onroerend goed in de verdeling betrokken is, is in de praktijk wel een notariële akte nodig voor de vereiste overschrijving.

Voor een onderneming kunnen onder meer afspraken nodig zijn over:

• overdracht of behoud van aandelen;
• waarderingsmethode;
• betalingsregeling;
• rekening-courant;
• waarborgen;
• zakelijke documenten;
• aansprakelijkheden;
• fiscale gevolgen;
• vrijwaringen;
• toekomstige informatieplicht;
• behandeling van onverwachte schulden;
• timing van de overdracht.

De afspraken over de kinderen en een eventuele uitkering tussen de echtgenoten horen in de familierechtelijke overeenkomst van art. 1288 Ger.W., niet in het vermogensrechtelijke luik.

Wat als geen akkoord mogelijk is?

Bij een echtscheiding wegens onherstelbare ontwrichting verdeelt de familierechtbank de onderneming of het volledige vermogen niet eenvoudigweg in het echtscheidingsvonnis. De vereffening en verdeling gebeuren minnelijk of, als dat niet lukt, via een gerechtelijke vereffening-verdeling met een notaris-vereffenaar volgens art. 1207 Ger.W.

De notaris-vereffenaar verzamelt de aanspraken, onderzoekt de stukken en werkt de verdeling uit. Wanneer partijen het oneens blijven, kunnen de betwistingen aan de rechtbank worden voorgelegd.

Een onvolledige boekhouding kan in die fase leiden tot:

• bijkomende vragen;
• deskundigenonderzoek;
• vertraging;
• hogere kosten;
• wantrouwen;
• discussie over ontbrekende transacties;
• moeilijkheden bij de waardering.

Ook daarom is transparantie meestal in het belang van beide partijen. Transparantie betekent echter niet dat iedere vertrouwelijke commerciële informatie onbeperkt moet worden verspreid. Relevantie, vertrouwelijkheid en bewijsbelang moeten zorgvuldig tegen elkaar worden afgewogen.

Veelgemaakte fouten bij zelfstandige administratie en scheiding

Alleen naar de laatste jaarrekening kijken

Een jaarrekening is een momentopname. Ze zegt weinig over ontwikkelingen na de afsluitdatum en kan uitzonderlijke posten bevatten.

Omzet gelijkstellen aan inkomen

Omzet moet nog worden verminderd met beroepskosten en verplichtingen. Ze is geen persoonlijk besteedbaar inkomen.

De boekwaarde als verkoopwaarde gebruiken

Afschrijvingen, stille meerwaarden en goodwill kunnen een groot verschil veroorzaken tussen boekwaarde en economische waarde.

Zakelijk geld als vrij beschikbaar beschouwen

Liquiditeiten kunnen nodig zijn voor btw, belastingen, lonen, voorraad of investeringen. Geld op een vennootschapsrekening is bovendien niet automatisch persoonlijk geld.

Privé en professioneel vermengen

Onduidelijke betalingen maken de analyse moeilijker en kunnen fiscale of juridische problemen veroorzaken. Splits beide geldstromen zo snel mogelijk.

Digitale toegang impulsief blokkeren

Een onmiddellijke blokkering kan betalingen, facturatie of loonadministratie verstoren. Beveilig persoonlijke gegevens, maar stem zakelijke toegangsrechten zorgvuldig af.

Waardering uitstellen

De waarde kan tijdens een conflict veranderen. Verzamel daarom tijdig gegevens en leg relevante waarderingsmomenten vast.

Geen aandacht hebben voor pensioenopbouw

Zelfstandigen bouwen soms aanvullend pensioen op via een VAPZ, IPT of andere structuur. De juridische behandeling hangt af van het product, de begunstiging, het vermogensstelsel en de financiering.

Stappenplan voor zelfstandigen

Stap 1: bepaal uw juridisch statuut

Breng in kaart of u gehuwd, wettelijk samenwonend of feitelijk samenwonend bent en controleer de huwelijksovereenkomst of samenlevingsovereenkomst.

Stap 2: scheid privé en professioneel

Open zo nodig afzonderlijke rekeningen en stop met onduidelijke kruisbetalingen. Verwijder geen historische gegevens.

Stap 3: verzamel documenten

Vraag boekhoudkundige stukken op bij de accountant en bewaar zelf kopieën van relevante contracten, bankuittreksels en fiscale documenten.

Stap 4: maak een inventaris

Noteer activa, schulden, borgstellingen, inkomsten en voordelen. Vermeld waar bewijs ontbreekt.

Stap 5: analyseer het inkomen

Kijk naar meerdere representatieve periodes en maak onderscheid tussen boekhoudkundige winst, cashflow en persoonlijk beschikbaar inkomen.

Stap 6: laat de onderneming waarderen indien nodig

Gebruik bij een betekenisvolle of betwiste waarde een onafhankelijke deskundige. Spreek vooraf af welke informatie en waarderingsdatum worden gebruikt.

Stap 7: bescherm de activiteit

Maak tijdelijke afspraken over betalingen, klanten, personeel, toegang tot software en communicatie.

Stap 8: leg afspraken juridisch correct vast

Laat afspraken over aandelen, schulden, rekening-courant en waarborgen controleren door een advocaat en, waar nodig, een notaris of fiscalist.

Veelgestelde vragen over boekhouding bij scheiding van zelfstandigen

Mag mijn ex-partner de volledige boekhouding opvragen?

Dat hangt af van de rechtsvorm, de hoedanigheid van uw ex-partner en het belang van de informatie voor de afwikkeling. Een medezaakvoerder of aandeelhouder kan andere informatierechten hebben dan een partner zonder formele rol in de onderneming.

In een procedure kunnen relevante stukken worden gevraagd of onderzocht. Dat betekent niet dat alle commerciële informatie zonder beperking moet worden meegedeeld. Bespreek met uw advocaat welke informatie relevant is en hoe vertrouwelijke gegevens kunnen worden beschermd.

Is de onderneming automatisch voor de helft van mijn echtgenoot?

Nee. Dat hangt af van de oprichtings- of verwervingsdatum, het toepasselijke vermogensstelsel, de herkomst van de financiering en de huwelijksovereenkomst. Bovendien moet onderscheid worden gemaakt tussen de onderneming, haar activa en de aandelen.

Is de waarde in de jaarrekening beslissend?

Nee. De jaarrekening is een belangrijk vertrekpunt, maar niet noodzakelijk de economische waarde. Goodwill, toekomstperspectieven, schulden, fiscaliteit en persoonsgebondenheid kunnen de waardering beïnvloeden.

Kan mijn ex aanspraak maken op geld op de vennootschapsrekening?

Geld op een vennootschapsrekening behoort in beginsel toe aan de vennootschap. Het is niet automatisch persoonlijk vermogen van de aandeelhouder. De waarde van de beschikbare liquiditeiten kan wel doorwerken in de waarde van de aandelen.

Wat als mijn partner inkomsten verbergt?

Verzamel rechtmatig beschikbare documenten en noteer concrete tegenstrijdigheden. Denk aan verschillen tussen aangegeven inkomsten, uitgaven, levensstijl, rekening-courantverrichtingen en voordelen via de onderneming. Vermijd ongeoorloofde toegang tot accounts. Een advocaat kan beoordelen welke stukken via overleg of een gerechtelijke procedure kunnen worden verkregen.

Kan een accountant voor beide partners werken?

Dat kan alleen wanneer de opdracht duidelijk is en belangenconflicten correct worden beheerd. Bij een betwiste waardering kan een onafhankelijke deskundige aangewezen zijn. Laat vooraf vastleggen wie de opdrachtgever is, welke informatie wordt onderzocht en hoe de bevindingen worden gebruikt.

Wie betaalt de waarderingsdeskundige?

Partijen kunnen daarover een afspraak maken. Bij gebrek aan akkoord hangt de verdeling van de kosten af van de procedure en de beslissing die daarover wordt genomen. Vraag vooraf een duidelijke opdrachtomschrijving en kostenraming.

Moet ik mijn beroepsactiviteit stopzetten tijdens de scheiding?

Nee. In de meeste gevallen is de voortzetting van de activiteit wenselijk. Maak wel duidelijke afspraken over geldstromen, bevoegdheden en administratie. De onderneming opzettelijk verzwakken kan nadelig zijn voor beide partijen.

Wat gebeurt er met een zakelijke lening waarvoor beide partners tekenden?

Wie het krediet ondertekende of zich borg stelde, blijft tegenover de kredietgever gebonden zolang die geen wijziging aanvaardt. Een interne afspraak tussen ex-partners volstaat niet om de bank of andere schuldeiser te binden.

Kan een onderhoudsbijdrage worden gebaseerd op vennootschapswinst?

Vennootschapswinst is niet automatisch persoonlijk inkomen. Ze kan wel deel uitmaken van de bredere beoordeling van de financiële situatie, vooral wanneer winst structureel wordt opgepot of de ondernemer invloed heeft op de wijze waarop inkomsten worden uitgekeerd. Noodzakelijke reserves en zakelijke verplichtingen moeten eveneens worden onderzocht.

Lees ook

• Scheiding en familiebedrijf: aandachtspunten bij een complexe verdeling
• Een volledige vermogensinventaris opmaken bij scheiding
• VAPZ en IPT behandelen bij een scheiding

Conclusie: breng de cijfers én hun juridische betekenis in kaart

Een correcte boekhouding bij scheiding van zelfstandigen is essentieel om vermogen, inkomen, schulden en ondernemingswaarde betrouwbaar te beoordelen. De cijfers mogen daarbij niet geïsoleerd worden gelezen. De rechtsvorm, het huwelijksvermogensstelsel, de herkomst van investeringen en de werkelijke economische situatie bepalen mee wat juridisch relevant is.

Zorg daarom voor een volledige zelfstandige administratie, een chronologische inventaris en een duidelijke scheiding tussen privé- en beroepsverrichtingen. Bescherm tegelijk de bedrijfscontinuïteit. Een onderneming die tijdens het conflict waarde verliest, helpt doorgaans geen van beide partners.

Bent u zelfstandige, bestuurder of partner van een ondernemer in Antwerpen, Dendermonde, Turnhout of elders in Vlaanderen? Laat uw boekhoudkundige documenten dan tijdig juridisch analyseren. De advocaten van LawBase kunnen samen met uw accountant, notaris of waarderingsdeskundige nagaan welke informatie nodig is en hoe u tot juridisch sluitende afspraken komt.

Gerelateerde onderwerpen:

Lees ook deze artikelen