Echtscheiding

Mr. Peter-Jan De Meulenaere· · ·

Scheiding en pensioenrechten: VAPZ en IPT – Wat gebeurt er met uw aanvullende pensioen bij een breuk?

Een scheiding brengt heel wat emotionele en praktische uitdagingen met zich mee. Naast de zorg voor eventuele kinderen en de verdeling van de gezinswoning, is ook het financiële plaatje een cruciaal aspect dat vaak veel vragen oproept. Eén van die belangrijke, maar soms over het hoofd geziene, financiële componenten zijn uw pensioenrechten, in het bijzonder aanvullende pensioenen zoals een VAPZ (Vrij Aanvullend Pensioen voor Zelfstandigen) en een IPT (Individuele Pensioentoezegging). De vraag "wat gebeurt er met mijn VAPZ scheiding?" of "hoe zit het met mijn IPT scheiding?" is heel terecht. Deze componenten vertegenwoordigen vaak aanzienlijke bedragen die doorheen de jaren zijn opgebouwd en die, afhankelijk van uw huwelijksstelsel en de specifieke aard van het contract, een belangrijke rol kunnen spelen bij de verdeling van uw gezamenlijk vermogen.

Het regelen van de aanvullend pensioen verdelen bij een scheiding is geen eenvoudige zaak en vereist een grondige analyse van uw persoonlijke situatie. Het gaat hierbij om complexe materie, waarbij zowel het huwelijksvermogensrecht als het pensioenrecht met elkaar verweven zijn. Veel koppels in Vlaanderen, van de drukke stadsomgeving van Antwerpen tot de rustigere provincie van Limburg, komen voor deze uitdaging te staan. Het is begrijpelijk dat u zich zorgen maakt over de impact van een scheiding op uw financiële toekomst, zeker wanneer het gaat over uw pensioen dat u zorgvuldig hebt opgebouwd. Een scheiding is al zwaar genoeg; extra financiële onzekerheid is het laatste wat u nodig heeft.

Wij begrijpen dat u met veel vragen zit. In dit artikel bieden we u een gedetailleerd overzicht van hoe een VAPZ en een IPT behandeld worden bij een scheiding in België, en welke stappen u kunt ondernemen om uw rechten te vrijwaren. Het doel is u te informeren, te ondersteunen en u te laten zien dat er oplossingen zijn, zelfs voor de meest complexe financiële vraagstukken. Voor een uitgebreide begeleiding bij alle financiële aspecten van uw scheiding, kunt u altijd terecht op onze expertise-hub over vermogen. Een advocaat gespecialiseerd in familierecht kan u hierin van A tot Z bijstaan.

De basis: Wat zijn VAPZ en IPT?

Voordat we ingaan op de verdeling bij scheiding, is het belangrijk om te begrijpen wat een VAPZ en een IPT precies inhouden. Dit zijn beide vormen van een tweede pensioenpijler, bedoeld om uw wettelijk pensioen aan te vullen.

VAPZ: Vrij Aanvullend Pensioen voor Zelfstandigen

Het VAPZ is een fiscaal voordelige manier voor zelfstandigen om een aanvullend pensioen op te bouwen. Het is specifiek gericht op zelfstandigen, ongeacht of ze in hoofd- of bijberoep actief zijn. De premies die u stort in een VAPZ zijn volledig aftrekbaar als beroepskosten, wat u een aanzienlijk fiscaal voordeel oplevert. Bovendien betaalt u op deze premies minder sociale bijdragen. Er zijn twee varianten:

1. Gewoon VAPZ: Hierbij geniet u van het maximale belastingvoordeel.
2. Sociaal VAPZ: Naast pensioenopbouw biedt dit VAPZ ook extra sociale waarborgen, zoals een dekking bij arbeidsongeschiktheid of moederschap.

Het VAPZ is een persoonlijk contract. De verzekeringnemer en de begunstigde bij leven zijn doorgaans dezelfde persoon: de zelfstandige die de premies stort.

IPT: Individuele Pensioentoezegging

Een IPT is een vorm van aanvullend pensioenopbouw voor bedrijfsleiders van een vennootschap. De premies worden door de vennootschap betaald en zijn aftrekbaar als beroepskosten, zolang ze binnen de zogenaamde "80%-regel" blijven (dit betekent dat de totale pensioenopbouw – wettelijk pensioen + aanvullende pensioenen – niet meer mag bedragen dan 80% van het laatste normale bruto jaarloon). De bedrijfsleider is de verzekerde en doorgaans ook de begunstigde bij leven.

Bij een IPT kan de vennootschap ook bepalen wie de begunstigde is bij overlijden. Vaak wordt hier de partner aangeduid. Dit aspect kan bijzonder relevant zijn bij een scheiding.

De invloed van uw huwelijksstelsel op de verdeling van VAPZ en IPT

De manier waarop uw aanvullende pensioen bij scheiding wordt behandeld, hangt in grote mate af van het huwelijksstelsel waaronder u gehuwd bent.

1. Het wettelijk stelsel (gemeenschap van aanwinsten)

In België is het wettelijk stelsel, ook wel bekend als de gemeenschap van aanwinsten, het standaard huwelijksstelsel als er geen huwelijksovereenkomst is opgemaakt. Dit stelsel omvat drie vermogens: het eigen vermogen van elke echtgenoot en een gemeenschappelijk vermogen. Volgens art. 2.3.16 BW, heeft dit stelsel drie vermogens: twee eigen vermogens en één gemeenschappelijk vermogen. Alle inkomsten uit beroepsarbeid die tijdens het huwelijk zijn verworven, vallen in het gemeenschappelijke vermogen (art. 2.3.22 BW).

VAPZ bij het wettelijk stelsel: De premies voor een VAPZ worden meestal betaald met inkomsten uit uw beroepsactiviteit als zelfstandige. Aangezien beroepsinkomsten onder het wettelijk stelsel in principe gemeenschappelijk zijn, wordt het kapitaal dat opgebouwd wordt met deze premies tijdens het huwelijk, beschouwd als een gemeenschappelijk goed. Bij een scheiding moet dit deel van de VAPZ-opbouw dus in de vereffening-verdeling worden betrokken. Let wel: het pensioenrecht zelf blijft verbonden aan de persoon van de aangeslotene. In de praktijk gaat de discussie daarom zelden over het opsplitsen van de polis, maar over de waarde ervan — hetzij als gemeenschappelijk goed, hetzij als vergoeding aan het gemeenschappelijk vermogen voor de premies die met gemeenschappelijke beroepsinkomsten zijn betaald. Welke van beide kwalificaties geldt, hangt af van de polis en van de concrete opbouw; laat dit steeds toetsen.

IPT bij het wettelijk stelsel: De premies voor een IPT worden betaald door de vennootschap. De vraag is of deze premies, hoewel ze door de vennootschap worden betaald, toch deel uitmaken van het gemeenschappelijk vermogen. Hierover wordt in de rechtspraak en de rechtsleer verschillend geoordeeld. De redenering die de andere echtgenoot ten goede komt, luidt dat de premies weliswaar door de vennootschap worden betaald, maar de tegenprestatie vormen voor arbeid die de bedrijfsleider tijdens het huwelijk heeft geleverd — arbeid waarvan de opbrengst in het wettelijk stelsel gemeenschappelijk is. Daartegenover staat de redenering dat het om een toezegging van de vennootschap aan de bedrijfsleider persoonlijk gaat. De uitkomst hangt sterk af van de concrete polis, de aandeelhoudersstructuur en de verhouding tussen de premies en de bezoldiging. Reken hier dus niet op een vaste regel en laat uw dossier individueel beoordelen.

Hoe verloopt de verdeling? De verdeling betreft doorgaans de 'winstreserves' of 'afkoopwaarde' van de polis op het moment van de scheiding. Het is belangrijk om te weten dat u het VAPZ- of IPT-contract niet zomaar kunt opsplitsen of afkopen zonder belangrijke fiscale gevolgen en eventuele verliezen. Vaak wordt de waarde van het aanvullend pensioen in de vereffening-verdeling verrekend met andere gemeenschappelijke goederen, zoals de gezinswoning of spaargelden. Een waardebepaling door een expert of de verzekeringsmaatschappij is hierbij essentieel.

2. Scheiding van goederen

Echtgenoten die een huwelijksovereenkomst hebben afgesloten waarin een scheiding van goederen is bedongen, hebben geen gemeenschappelijk vermogen in de klassieke zin. Iedere echtgenoot behoudt zijn eigen inkomsten en goederen. Art. 2.3.61 BW stelt dat in dit stelsel iedere echtgenoot zijn eigen goederen behoudt en de inkomsten daaruit, en de eigen schulden draagt.

VAPZ en IPT bij scheiding van goederen: In principe blijven zowel het VAPZ als de IPT in dit stelsel eigen goederen van de echtgenoot die het pensioen opbouwt of voor wie het wordt opgebouwd. De premies worden immers betaald met eigen inkomsten of door de vennootschap waarvan de aandelen in principe ook eigen zijn. Echter, er zijn uitzonderingen en nuances. Indien de opbouw van het VAPZ of IPT heeft geleid tot een aanzienlijke vermogensverschuiving ten nadele van de andere echtgenoot, bijvoorbeeld door het ontzeggen van andere investeringen of door een onevenwicht in de bijdrage aan de gezinslasten, kan er sprake zijn van een vorderingsrecht of een compensatie. De rechter kan dan beslissen dat er een vergoeding verschuldigd is aan de benadeelde echtgenoot. Dit is vooral relevant wanneer de ene partner aanzienlijk meer vermogen opbouwt in zijn eigen pensioen, terwijl de andere partner een veel kleinere of geen pensioenopbouw heeft, en dit ten koste ging van de gemeenschappelijke levensstandaard of de opbouw van een eigen vermogen van die partner.

3. Algehele gemeenschap van goederen

Dit is een keuzestelsel dat uitdrukkelijk bij huwelijksovereenkomst moet worden bedongen. Hierbij worden alle huidige en toekomstige goederen van de echtgenoten gemeenschappelijk, inclusief erfenissen en schenkingen.

VAPZ en IPT bij algehele gemeenschap: In dit stelsel zullen zowel het VAPZ als de IPT zonder twijfel tot het gemeenschappelijk vermogen behoren en bijgevolg gelijk worden verdeeld bij een scheiding.

Praktische stappen bij de verdeling

De verdeling van uw pensioenrechten bij een scheiding vraagt om een zorgvuldige aanpak.

1. Inventarisatie en waardebepaling: De eerste stap is het nauwkeurig in kaart brengen van alle VAPZ- en IPT-contracten die door beide partners zijn afgesloten. Vraag de verzekeraar een overzicht van de opgebouwde reserves (afkoopwaarde) en de polisvoorwaarden. Het is belangrijk om de waarde te kennen op de datum van de feitelijke scheiding, aangezien dit meestal het ijkpunt is voor de verdeling.

2. Onderhandeling en overeenkomst: Idealiter komen de ex-partners tot een onderlinge overeenkomst over de verdeling. Dit kan via bemiddeling, waarbij een neutrale derde partij helpt om tot een evenwichtige oplossing te komen. Een overeenkomst kan inhouden dat:

   • De waarde van de aanvullende pensioenen wordt verrekend met andere gemeenschappelijke goederen (bv. een hoger aandeel in de woning voor de ene, ter compensatie van het pensioen voor de andere).
   • Er een uitkoopregeling wordt getroffen, waarbij de ene partner de andere uitbetaalt voor zijn of haar deel van het pensioen.
   • In uitzonderlijke gevallen, en afhankelijk van de polisvoorwaarden, kan een splitsing van de polis of een overdracht van een deel van de rechten overwogen worden, al is dit zelden fiscaal of praktisch de meest voordelige optie.

   Een goede regeling over de financiële aspecten is van groot belang voor een stabiele toekomst na de scheiding. Voor een scheiding door onderlinge toestemming (EOT) is een volledige en gedetailleerde regelingsakte absoluut noodzakelijk, en daarin worden al deze aspecten vastgelegd. Dit zorgt voor duidelijkheid en voorkomt toekomstige conflicten.

3. Gerechtelijke procedure (indien geen overeenkomst): Als de ex-partners er onderling niet uitkomen, zal de familierechtbank van het gerechtelijk arrondissement zich over de verdeling buigen. In dat geval zal er een procedure van gerechtelijke vereffening-verdeling worden opgestart conform art. 1207 Ger.W. De rechter zal dan beslissen hoe de aanvullende pensioenen moeten worden verdeeld, rekening houdend met het huwelijksstelsel en de specifieke omstandigheden van de zaak. Dit kan een langdurig en kostbaar proces zijn, dus bemiddeling geniet altijd de voorkeur.

Fiscale aspecten en aandachtspunten

De verdeling van aanvullende pensioenen is niet enkel een burgerrechtelijke kwestie; er zijn ook belangrijke fiscale implicaties.

• Afkoop: Het vroegtijdig afkopen van een VAPZ of IPT is doorgaans fiscaal zeer nadelig. Het is meestal geen goede optie als onderdeel van de verdeling, tenzij er geen andere mogelijkheid is. De uitkering wordt dan belast alsof het reguliere inkomsten zijn, wat resulteert in hoge belastingtarieven.
• Begunstigde bij overlijden: Controleer de begunstigingsclausules van uw IPT. Indien uw ex-partner nog steeds als begunstigde bij overlijden is aangeduid, is het cruciaal om dit na de scheiding aan te passen om ongewenste situaties in de toekomst te voorkomen. Dit is iets wat vaak over het hoofd wordt gezien in de emotionele periode van een scheiding, maar een advocaat in bijvoorbeeld Gent of Kortrijk zal u hierop wijzen.
• Toekomstige opbouw: Maak duidelijke afspraken over de toekomstige opbouw van deze pensioenen na de scheiding. Als de ex-partner die het pensioen opbouwt een deel heeft afgekocht, is het redelijk dat de toekomstige opbouw volledig aan hem of haar toekomt.

Veelgestelde vragen (FAQ)

Q: Moet de volledige waarde van mijn VAPZ of IPT worden verdeeld bij een scheiding? A: Nee, in de meeste gevallen wordt enkel het deel dat tijdens het huwelijk is opgebouwd, als gemeenschappelijk beschouwd en verdeeld. De bedragen die u voor het huwelijk heeft opgebouwd, blijven doorgaans uw eigen vermogen, zeker onder het wettelijk stelsel. Dit geldt ook voor de opbouw na de feitelijke scheiding.

Q: Kan ik mijn ex-partner verplichten om het pensioencontract over te nemen? A: Meestal niet. Een VAPZ is gekoppeld aan uw zelfstandigenstatuut en een IPT aan uw rol als bedrijfsleider. Het is zelden mogelijk om deze contracten over te dragen aan iemand anders. De verdeling gebeurt doorgaans door de waarde ervan te verrekenen met andere gemeenschappelijke goederen.

Q: Wat als mijn ex-partner weigert mee te werken aan de verdeling van de aanvullende pensioenen? A: Als een minnelijke oplossing via bemiddeling niet mogelijk is, kunt u de familierechtbank inschakelen voor een gerechtelijke vereffening-verdeling. De rechter zal dan een beslissing nemen over de verdeling van alle gemeenschappelijke goederen, inclusief de aanvullende pensioenen. Het is belangrijk om u hierbij te laten bijstaan door een ervaren advocaat, bijvoorbeeld in Leuven of Mechelen.

Q: Heb ik recht op het aanvullend pensioen van mijn ex-partner als we gescheiden zijn met scheiding van goederen? A: In principe niet, aangezien bij scheiding van goederen elk zijn eigen vermogen behoudt. Er kunnen echter uitzonderingen zijn, bijvoorbeeld als de opbouw van het pensioen van de ene partner ten koste ging van het vermogen van de andere, of als er sprake was van een duidelijke onbillijkheid. De rechter kan dan een compensatie toekennen.

Q: Hoe lang duurt het proces van verdeling van aanvullende pensioenen? A: Dit is sterk afhankelijk van de complexiteit van de zaak en de mate waarin de ex-partners bereid zijn om samen te werken. Een minnelijke schikking via bemiddeling kan relatief snel gaan. Een gerechtelijke procedure kan echter maanden tot zelfs jaren duren, afhankelijk van de rechtbank en de specifieke omstandigheden.

Conclusie en aanbevolen aanpak

De verdeling van scheiding en pensioenrechten: VAPZ en IPT is een complex onderdeel van elke scheiding dat niet over het hoofd gezien mag worden. Het gaat om uw financiële zekerheid op latere leeftijd. Het is cruciaal om dit aspect vroegtijdig aan te pakken, bij voorkeur via bemiddeling of met de hulp van een gespecialiseerde advocaat. Een doordachte aanpak kan u veel leed, tijd en geld besparen. In de praktijk van de familierechtbank van het arrondissement Antwerpen of Gent zien we vaak dat deze aspecten te laat worden besproken, wat kan leiden tot onnodige spanningen.

Onze advocaten bij LawBase, verspreid over verschillende steden in Vlaanderen, staan klaar om u met empathie en professionaliteit te begeleiden bij de afwikkeling van uw scheiding, inclusief de complexe materie van uw aanvullende pensioenen. Wij zorgen ervoor dat uw belangen optimaal worden behartigd en dat u met een gerust hart aan een nieuwe toekomst kunt beginnen.

Lees ook

• Financieel herstel na scheiding: Stappenplan
• Onderlinge overeenkomst versus gerechtelijke scheiding
• Scheiding en testament: Aanpassingen nodig?

Wacht niet langer en neem vandaag nog contact op voor een persoonlijk adviesgesprek. Samen bekijken we uw specifieke situatie en stippelen we een heldere strategie uit.

Gerelateerde onderwerpen:

Lees ook deze artikelen