Echtscheiding

Mr. Chanel Ribas Colomar· · ·

Een huwelijk of wettelijke samenwoning wordt vaak met veel romantiek en optimisme gesloten. Niemand stapt in het huwelijksbootje met het idee ooit weer te scheiden. Toch is de realiteit dat een aanzienlijk deel van de huwelijken eindigt in een echtscheiding. Op dat moment duiken er tal van vragen op, zeker als er bij de start van het huwelijk huwelijkse voorwaarden zijn opgesteld. Wat betekenen die clausules nu, jaren later, als de liefde is bekoeld en de paden gaan scheiden? Het antwoord ligt in het huwelijksvermogensstelsel en de vereffening-verdeling.

Veel stellen kiezen voor huwelijkse voorwaarden om hun financiële belangen en bezittingen te beschermen, bijvoorbeeld vanuit een eerdere relatie, een eigen onderneming, of om vermogen gescheiden te houden. Dit kan een verstandige en proactieve beslissing zijn. Echter, de precieze invulling en de juridische complicaties die hieruit voortvloeien, worden vaak pas duidelijk bij een scheiding. En dan blijkt maar al te vaak dat de interpretatie en toepassing van deze voorwaarden complexe materie is, die verder gaat dan de initiële verwachtingen. Dit artikel werpt een diepgaande blik op de gevolgen van huwelijkse voorwaarden bij scheiding en helpt u inzicht te krijgen in de impact ervan.

Wat zijn huwelijkse voorwaarden precies?

Huwelijkse voorwaarden heten in België officieel een huwelijksovereenkomst, in het spraakgebruik ook wel een huwelijkscontract. Het zijn afspraken die partners voor een notaris vastleggen vóór het huwelijk, en die tijdens het huwelijk via een nieuwe notariële akte kunnen worden gewijzigd. Deze afspraken regelen de vermogensrechtelijke gevolgen van het huwelijk, met name de verdeling van bezittingen en schulden, zowel tijdens het huwelijk als in geval van een scheiding of overlijden. Het opstellen van een huwelijksovereenkomst is een bewuste keuze om af te wijken van het wettelijk stelsel (gemeenschap van aanwinsten), dat in België automatisch geldt wanneer u niets afspreekt: art. 2.3.12 en 2.3.16 BW. Sinds 1 juli 2022 staat dat huwelijksvermogensrecht in Boek 2, titel 3 BW, zonder inhoudelijke wijziging. Toch blijft een huwelijksovereenkomst in veel gevallen noodzakelijk voor een specifieke inrichting van de financiële relatie.

Waarom kiezen stellen voor huwelijkse voorwaarden?

Er zijn diverse redenen waarom partners besluiten huwelijkse voorwaarden op te stellen:

• Bescherming van ondernemingsvermogen: Veel ondernemers kiezen voor huwelijkse voorwaarden om hun bedrijf te beschermen tegen claims bij een eventuele scheiding. Zo voorkom je dat het voortbestaan van de onderneming in gevaar komt.
• Bescherming van privévermogen: Partners met aanzienlijk eigen vermogen (bijvoorbeeld uit een erfenis, schenking of eerder opgebouwd eigen vermogen) willen dit vaak afschermen van de partner.
• Voorkomen van schuldenverhaal: Wanneer één van de partners schulden heeft of hoge risico's loopt, kunnen huwelijkse voorwaarden voorkomen dat de andere partner daarvoor aansprakelijk wordt gesteld.
• Verschillende economische posities: Als partners financieel sterk van elkaar verschillen, kunnen huwelijkse voorwaarden helpen een evenwicht te creëren of juist de bestaande verschillen te behouden.
• Erfenissen en schenkingen: In het wettelijk stelsel zijn erfenissen en schenkingen sowieso eigen goederen (art. 2.3.17 BW); een huwelijksovereenkomst kan wel regelen wat er gebeurt met de inkomsten daaruit of met goederen die met dat geld worden gekocht.

De impact van huwelijkse voorwaarden bij scheiding

Wanneer een huwelijk eindigt en er zijn huwelijkse voorwaarden opgesteld, is de impact vaak aanzienlijk. De afspraken die destijds zijn gemaakt, komen nu tot uitvoering en bepalen voor een groot deel de financiële afwikkeling. Dit kan leiden tot verwarring, discussie en soms zelfs tot hoogoplopende conflicten. Cruciaal is de specifieke bewoording en inhoud van de voorwaarden.

Scheiding van goederen: de basis

De meest voorkomende vorm van een huwelijksovereenkomst is het stelsel van scheiding van goederen (art. 2.3.61 e.v. BW), waarbij elke gemeenschap wordt uitgesloten. Dit betekent dat partners juridisch gezien geen gedeelde bezittingen en schulden hebben, tenzij dit expliciet anders is vastgelegd. Bij scheiding behoudt elke partner in principe zijn of haar eigen vermogen en schulden. Dit klinkt eenvoudig, maar in de praktijk zijn er diverse aspecten die het complex maken.

Voorbeeld: Partner A heeft een woning gekocht vóór het huwelijk. In de huwelijkse voorwaarden is elke gemeenschap van goederen uitgesloten. Bij scheiding blijft de woning eigendom van Partner A. Er zijn echter nuances: als Partner B heeft geïnvesteerd in de woning, bijvoorbeeld door meebetalen aan de hypotheek of verbouwing, kan Partner B recht hebben op een vergoeding. Dit wordt vaak benoemd als een vergoedingsrecht.

Het verrekenbeding: een veelvoorkomende complicatie

Naast het uitsluiten van gemeenschap van goederen, bevatten huwelijkse voorwaarden vaak een verrekenbeding. Dit is een clausule die voorschrijft dat de partners bepaalde inkomsten of vermogensbestanddelen met elkaar moeten verrekenen, alsof zij wel in gemeenschap van goederen waren gehuwd. Er zijn twee hoofdtypen verrekenbedingen:

1. Periodiek verrekenbeding

Een periodiek verrekenbeding houdt in dat partners periodiek (vaak jaarlijks) de overgespaarde inkomsten met elkaar verrekenen. Het idee is dat als één partner meer heeft verdiend dan de ander en hiervan heeft gespaard, dit bedrag alsnog eerlijk wordt verdeeld. Het doel is om een financiële ongelijkheid te voorkomen die kan ontstaan doordat één partner meer verdient dan de ander, terwijl beiden wel bijdragen aan het gezinsleven.

Gevolgen bij scheiding:

• Niet of onvoldoende uitgevoerd: Dit is veruit de meest voorkomende complicatie. In veel gevallen wordt het periodieke verrekenbeding tijdens het huwelijk niet of nauwelijks nageleefd. Partners zien er de noodzaak niet van in of vergeten het simpelweg.
• De vordering verdwijnt niet: Wanneer een periodiek verrekenbeding tijdens het huwelijk niet is uitgevoerd, ontstaat er in België géén gemeenschap van goederen: het stelsel van scheiding van goederen blijft gewoon gelden. Wat wél gebeurt, is dat de nog te verrekenen bedragen zich opstapelen en bij de vereffening in één keer moeten worden begroot, over de volledige duur van het huwelijk (met uitzondering van erfenissen, schenkingen of vermogen dat al bij aanvang van het huwelijk aanwezig was). Dit kan tot grote verrassingen leiden.
• Bewijslast: Degene die stelt dat bepaalde vermogensbestanddelen buiten het verrekenbeding vallen (bijvoorbeeld door aan te tonen dat het oorspronkelijke privévermogen is), heeft de bewijslast. Dit is vaak uiterst moeilijk na een langdurig huwelijk.

Voorbeeld: Anne en Bas zijn getrouwd onder huwelijkse voorwaarden met een periodiek verrekenbeding. Tijdens hun huwelijk heeft Anne een succesvol bedrijf opgebouwd en aanzienlijk spaargeld verzameld, terwijl Bas parttime werkte en zorgde voor de kinderen. Het verrekenbeding is nooit uitgevoerd. Bij de scheiding moet alsnog worden begroot welke overgespaarde inkomsten onder het beding vallen, ook voor zover die in de onderneming zijn blijven zitten. Wat Bas precies kan vorderen, hangt af van de exacte bewoordingen van het beding in de huwelijksovereenkomst, maar het gaat al snel over een aanzienlijk geldbedrag.

2. Finaal verrekenbeding

Een finaal verrekenbeding regelt de verrekening van het vermogen pas aan het einde van het huwelijk, dus bij scheiding of overlijden. Hierbij wordt afgesproken dat bij beëindiging van het huwelijk (door scheiding of overlijden) de partners het vermogen met elkaar verrekenen alsof er sprake was van een gemeenschap van goederen. Dit kan een 'alsof-regel' zijn, waarbij men doet alsof er al die jaren een gemeenschap was, of een meer beperkte variant die specifieke vermogensbestanddelen uitsluit.

Gevolgen bij scheiding:

• Geen jaarlijkse verplichting: Het voordeel van een finaal verrekenbeding is dat er geen verplichting is om jaarlijks te verrekenen. De afrekening vindt plaats op het moment van de scheiding.
• Brede reikwijdte: Afhankelijk van de exacte formulering, kan een finaal verrekenbeding ertoe leiden dat bijna al het aanwezige vermogen bij scheiding gedeeld moet worden, vergelijkbaar met een wettelijke gemeenschap van goederen.
• Uitzonderingen: Vaak worden er in een finaal verrekenbeding uitzonderingen opgenomen, zoals het uitsluiten van erfenissen, schenkingen of reeds bij aanvang van het huwelijk aanwezig vermogen. Dit is cruciaal en moet goed zijn omschreven.

Voorbeeld: Karel en Lisa hebben huwelijkse voorwaarden met een finaal verrekenbeding. Hierin staat dat bij scheiding het totale vermogen, met uitzondering van erfenissen, met elkaar wordt gedeeld. Karel heeft tijdens het huwelijk een fortuin geërfd van zijn ouders. Bij scheiding valt dit vermogen, dankzij de specifieke clausule, buiten de verrekening, maar alle andere vermogensbestanddelen die zij gedurende het huwelijk hebben opgebouwd, worden fifty-fifty verdeeld.

Andere belangrijke clausules bij huwelijkse voorwaarden

Naast verrekenbedingen zijn er nog andere veelvoorkomende bepalingen die de gevolgen van huwelijkse voorwaarden bij scheiding bepalen:

• Kosten van de huishouding: Vaak wordt in de huwelijkse voorwaarden opgenomen hoe de kosten van de huishouding worden verdeeld. Bij scheiding is dit minder relevant, tenzij er achterstallige betalingen zijn.
• Pensioenen: België kent geen automatische verdeling van pensioenrechten bij echtscheiding: elke echtgenoot behoudt in beginsel zijn eigen wettelijke pensioenopbouw. Aanvullende pensioenen en groepsverzekeringen die tijdens het huwelijk zijn opgebouwd, geven bij de vereffening van het stelsel wel regelmatig aanleiding tot discussie.
• Onderhoudsuitkering: De onderhoudsuitkering na echtscheiding is geregeld in art. 301 oud BW, en de duur ervan mag die van het huwelijk niet overschrijden (art. 301 §4 oud BW). Afspraken daarover worden niet in de huwelijksovereenkomst gemaakt, maar in het kader van de echtscheiding zelf; bij een echtscheiding door onderlinge toestemming staat het bedrag in de overeenkomst die art. 1288 Ger.W. voorschrijft.
• Zaaksvervanging en vergoedingsrechten: Dit zijn complexe onderwerpen.
  • Zaaksvervanging betekent dat als een privévermogen wordt gebruikt om een ander bezit aan te schaffen, het nieuwe bezit ook privé blijft. Denk aan de verkoop van een geërfd huis en de aankoop van een nieuw huis met die opbrengst.
  • Vergoedingsrechten ontstaan wanneer privévermogen van de ene partner wordt gebruikt voor een gemeenschappelijk goed, of een goed van de andere partner. Of wanneer gemeenschappelijk geld wordt gebruikt voor een privégoed. Deze rechten moeten bij scheiding worden afgerekend.

Voorbeeld: Mark en Nicole zijn getrouwd onder huwelijkse voorwaarden waarin is opgenomen dat Nicole's huis, dat zij al voor het huwelijk bezat, haar privévermogen blijft. Tijdens het huwelijk wordt de hypotheek op dit huis deels afgelost met gezamenlijke inkomsten. Bij een scheiding heeft Mark een vergoedingsrecht ten aanzien van de door hem gedane aflossingen op de hypotheek van Nicole's privéwoning, plus een redelijke vergoeding voor de waardestijging van de woning. De exact hoogte van deze vergoeding is vaak een punt van discussie en afhankelijk van de contractuele afspraken in de huwelijkse voorwaarden.

De rol van de "koopsom" bij huwelijkse voorwaarden

De term koopsom kan in de context van huwelijkse voorwaarden op verschillende manieren relevant zijn. Het verwijst vaak naar een bedrag dat is betaald bij de aankoop van een vermogensbestanddeel, zoals een woning of een aandeel in een onderneming.

Relevantie bij scheiding:

• Bepaling van privévermogen: Als een partner een woning heeft gekocht vóór het huwelijk en dit expliciet is uitgesloten van de gemeenschap, dan is de koopsom van belang om de waarde van dat privévermogen te bepalen.
• Vergoedingsrechten: Indien vanuit gezamenlijke middelen (of middelen van de andere partner) is bijgedragen aan de koopsom of de aflossing van een lening voor een privébezit, ontstaat een vergoedingsrecht. De hoogte van dit vergoedingsrecht kan in de huwelijkse voorwaarden worden vastgelegd of berekend moeten worden aan de hand van de investering en eventuele waardestijging. De wetgever heeft hierover bij de hervorming van het huwelijksvermogensrecht uitdrukkelijke regels opgenomen.
• Aanvang van waardebepalingen: Bij finaleVerekenbedingen of bij de verdeling van een onderneming, is het bepalen van de waarde bij aanvang (de koopsom of de initiële inbreng) vaak cruciaal voor de uiteindelijke afrekening.

Voorbeeld: Frank en Gerda zijn getrouwd onder huwelijkse voorwaarden. Frank had bij aanvang van het huwelijk al een vakantiewoning, gekocht voor een koopsom van €200.000. De huwelijkse voorwaarden sluiten dit vermogen uit van verrekening. Echter, tijdens het huwelijk is €50.000 aan gezamenlijk vermogen geïnvesteerd in een verbouwing van de vakantiewoning. Bij scheiding heeft Gerda een vergoedingsrecht op die €50.000, eventueel vermeerderd met een deel van de waardestijging, afhankelijk van hoe dit is vastgelegd of hoe de rechter dit interpreteert op basis van vaste rechtspraak.

Klaar om uw echtscheiding te starten?

Wij begeleiden u stap voor stap door het volledige proces — snel, betaalbaar en zonder conflict.

Veelgestelde vragen over huwelijkse voorwaarden bij scheiding

1. Kunnen huwelijkse voorwaarden worden gewijzigd tijdens het huwelijk?

Ja, huwelijkse voorwaarden kunnen tijdens het huwelijk worden gewijzigd. Dit moet opnieuw via een notariële akte. Stellen kunnen bijvoorbeeld besluiten om alsnog een gemeenschap van goederen aan te gaan, of om specifieke clausules aan te passen die niet langer passen bij hun levensfase of financiële situatie. Dit is aan te raden wanneer de situatie verandert, bijvoorbeeld bij de start van een onderneming of het ontvangen van een grote erfenis.

2. Wat gebeurt er als we de afspraken in het verrekenbeding nooit hebben nageleefd?

Dit is een van de meest voorkomende problemen. Als een periodiek verrekenbeding nooit is nageleefd, dan kan dit bij scheiding grote gevolgen hebben. Het beding blijft namelijk gewoon gelden: alle niet-uitgevoerde verrekeningen moeten bij de vereffening alsnog worden gemaakt, over de hele duur van het huwelijk, met uitzondering van vermogen dat aantoonbaar buiten de verrekening valt. Dit voorkomt dat de ene partner zich kan verrijken ten koste van de andere door de afspraken niet na te leven. Het is een fikse stok achter de deur om het beding daadwerkelijk uit te voeren.

3. Hoe zit het met de eigen woning als deze op naam staat van één partner, maar de hypotheek gezamenlijk is betaald?

Dit is een klassiek voorbeeld van een vergoedingsrecht. Als de woning eigendom is van één partner (bijvoorbeeld doordat deze is gekocht vóór het huwelijk en niet in de gemeenschap is gebracht), maar de hypotheeklasten geheel of gedeeltelijk zijn voldaan uit gezamenlijke middelen of middelen van de andere partner, dan heeft de betalende partner een vergoedingsrecht. Die vergoeding bedraagt in beginsel minstens het geïnvesteerde bedrag, en wordt geherwaardeerd wanneer dat geld heeft gediend om het goed te verwerven, te behouden of te verbeteren, zodat de betalende partner mee deelt in de waardeontwikkeling. Dit hangt af van de exacte afspraken en omstandigheden.

4. Wat als één partner een bedrijf heeft?

Indien één partner een onderneming heeft en er sprake is van huwelijkse voorwaarden, kan dit complex zijn. Als de onderneming expliciet is uitgesloten van verrekening of gemeenschap, blijft deze in principe privévermogen van de ondernemer. Echter, als er een (periodiek of finaal) verrekenbeding is dat betrekking heeft op overgespaarde inkomsten, dan kan de winst van de onderneming die niet is uitgekeerd als loon, maar is opgenomen in het bedrijfsvermogen, alsnog onderwerp van verrekening zijn. De koopsom van de onderneming (bij aanvang van het huwelijk), of de waarde bij aanvang van het huwelijk, is dan een cruciaal uitgangspunt. De waardebepaling van een onderneming bij scheiding is vaak een complex proces dat vraagt om deskundigheid van een financieel specialist of bedrijfswaarderingsexpert.

5. Zijn er valkuilen bij het opstellen van huwelijkse voorwaarden?

Jazeker. De belangrijkste valkuilen zijn:

• Onduidelijke formuleringen: Onvoldoende duidelijke of tegenstrijdige clausules leiden tot discussie en interpretatieproblemen bij scheiding.
• Het niet naleven van afspraken: Met name periodieke verrekenbedingen worden vaak niet nageleefd, wat leidt tot de hierboven beschreven fictieve gemeenschap van goederen.
• Gebrek aan communicatie: Partners bespreken vaak niet grondig de implicaties van de voorwaarden voor hun toekomstige financiële leven.
• Geen regelmatige herbeoordeling: Levensomstandigheden veranderen; huwelijkse voorwaarden moeten daarop worden afgestemd, wat vaak niet gebeurt.

Lees ook

• wat een huwelijksvermogensstelsel betekent bij een scheiding
• de vermogensopdeling bij een echtscheiding van a tot z
• gemeenschappelijk eigendom verdelen stap voor stap

Conclusie: Maatwerk en Deskundig Advies Essentieel

Huwelijkse voorwaarden bij scheiding: wat zijn de gevolgen? Zoals duidelijk is geworden, zijn de gevolgen van huwelijkse voorwaarden bij een scheiding verreikend en vaak complex. Ze bepalen in belangrijke mate de financiële afwikkeling, van de verdeling van bezittingen tot het al dan niet ontstaan van verrekeningsrechten en vergoedingsplichten. De aanwezigheid van een verrekenbeding of specifieke bepalingen over de koopsom van bepaalde bezittingen kan de uitkomst drastisch beïnvloeden.

Het is van cruciaal belang dat u de exacte inhoud van uw huwelijkse voorwaarden goed kent. Wacht niet tot het moment van scheiding om hier pas in te duiken. Neem regelmatig de tijd om de voorwaarden samen met uw partner te bespreken en zorg ervoor dat ze nog steeds aansluiten bij uw huidige levenssituatie en wensen.

Call to action: Neem het zekere voor het onzekere

Bent u voornemens om te scheiden en heeft u huwelijkse voorwaarden? Of twijfelt u over de interpretatie en de gevolgen daarvan? Dan is het absoluut essentieel om tijdig deskundig advies in te winnen. Een gespecialiseerde advocaat of notaris kan u helpen de clausules van uw huwelijkse voorwaarden correct te interpreteren en de financiële consequenties in kaart te brengen. Dit voorkomt onnodige conflicten en verrassingen achteraf. Denk niet dat u het zelf wel kunt oplossen; de materie is daarvoor veel te complex en de financiële belangen zijn te groot.

Neem vandaag nog contact op met een deskundig adviseur om uw specifieke situatie te bespreken en de gevolgen van uw huwelijkse voorwaarden bij scheiding helder te krijgen. Voorkom onzekerheid en zorg voor een eerlijke en heldere afwikkeling van uw scheiding.

Gerelateerde onderwerpen:

Lees ook deze artikelen