Juridisch

Mr. Peter-Jan De Meulenaere· · ·

Is bemiddeling verplicht vóór een scheiding in België?

Het korte antwoord is: nee. Er bestaat in België geen wettelijke verplichting om te bemiddelen vóór u een echtscheiding inleidt. Bemiddeling is en blijft een vrijwillige keuze van beide partners. Het bemiddelingsprotocol moet zelfs uitdrukkelijk herinneren aan het principe dat bemiddeling op vrijwillige basis gebeurt (art. 1731, § 2, 3°, Ger.W.).

Toch duikt de term "verplichte bemiddeling" voortdurend op in zoekresultaten en in gesprekken aan de keukentafel. Dat komt omdat de wetgever wél een aantal verplichtingen heeft ingebouwd — maar die rusten op de griffie en op de rechter, niet op u. En omdat de rechter in de loop van een procedure een bemiddeling kán bevelen, zij het onder strikte voorwaarden.

Dit artikel zet uiteen wat de wet werkelijk oplegt, wanneer een rechter een bemiddeling kan bevelen, hoe een traject bij een erkend familiaal bemiddelaar verloopt, wat het kost en hoe een akkoord bindend wordt gemaakt.

Wat de wet wél oplegt: de informatieplicht van de griffie

Zodra bij de familierechtbank een vordering wordt ingesteld, moet de griffier de partijen informeren over de mogelijkheid tot bemiddeling, verzoening en elke andere vorm van minnelijke oplossing. Concreet stuurt de griffie u onmiddellijk toe (art. 1253ter/1, § 1, Ger.W.):

• de tekst van de artikelen 1730 tot 1737 Ger.W. over bemiddeling;
• een informatiebrochure over bemiddeling, opgesteld door de minister van Justitie;
• de lijst van erkende bemiddelaars die gespecialiseerd zijn in familiezaken en gevestigd zijn in uw gerechtelijk arrondissement;
• de inlichtingen over informatiesessies, wachtdiensten en andere initiatieven in het arrondissement die de minnelijke oplossing bevorderen.

Dit is een informatieplicht, geen bemiddelingsplicht. U ontvangt die documenten of u nu in Brugge, Gent, Antwerpen of Leuven procedeert. Wat u ermee doet, beslist u zelf.

De inleidingszitting: de rechter vraagt wat u zelf hebt geprobeerd

Op de inleidingszitting hoort de rechter de partijen over de manier waarop zij hebben getracht het geschil minnelijk op te lossen vóór de zaak werd ingeleid, en gaat hij na of een minnelijke oplossing overwogen kan worden (art. 1253ter/1, § 2, Ger.W.).

De rechter beschikt daarbij over twee instrumenten:

• hij kan de zaak verdagen naar een vaste datum, met een termijn van maximaal één maand, tenzij de partijen akkoord gaan met een langere termijn;
• hij kan de zaak verwijzen naar de kamer voor minnelijke schikking (art. 734/1 tot 734/4 Ger.W.). Die verwijzing kan hij bevelen op verzoek van een partij of op eigen initiatief, tenzij alle partijen daartegen gekant zijn.

Ook hier geldt: u wordt gehoord en gestimuleerd, u wordt niet verplicht een akkoord te sluiten.

Persoonlijk advies nodig?

Onze experts staan klaar om u te helpen met uw situatie. Neem vrijblijvend contact op.

Wanneer de rechter een bemiddeling kan bevelen

Hier ligt de kern van het misverstand. De rechter bij wie de zaak hangende is, kan in elke stand van het geding een bemiddeling bevelen, ook in kort geding, zolang de zaak niet in beraad is genomen (art. 1734, § 1, Ger.W.). Dat kan op gezamenlijk verzoek van de partijen, of op eigen initiatief van de rechter met instemming van de partijen. Meent de rechter dat een verzoening mogelijk is, dan kan hij zelfs ambtshalve een bemiddeling bevelen na de partijen te hebben gehoord.

Maar de wet zet daar meteen een grendel op: indien alle partijen daartegen gekant zijn, kan de rechter geen bemiddeling bevelen. Een bevolen bemiddeling die door beide echtgenoten wordt geweigerd, kan dus niet doorgaan. Merk op dat het niet volstaat dat één partij tegen is — het verzet moet van alle partijen komen.

Let ook op de tijdsvoorwaarde: de rechter kan pas ambtshalve een bemiddeling bevelen voor zover de redelijke termijn om een gerechtelijke beslissing te bekomen daardoor niet in het gedrang komt.

Geweld of druk: een uitdrukkelijke waarborg

Zijn er ernstige aanwijzingen dat de ene partij geweld, bedreigingen of enige andere vorm van druk gebruikt of heeft gebruikt tegenover de andere, dan mag de rechter geen bemiddeling bevelen zonder zich ervan te vergewissen dat die laatste partij daar vrij mee instemt. Hij vraagt daartoe de mondelinge toestemming van die partij, in afwezigheid van de andere partij (art. 1734, § 1, derde lid, Ger.W.). Dezelfde waarborg geldt bij de behandeling op de inleidingszitting en bij verwijzing naar de kamer voor minnelijke schikking.

Wie zich in zo'n situatie bevindt, meldt dat dus best vooraf aan zijn raadsman. Bemiddeling veronderstelt een zeker evenwicht tussen de partijen; ontbreekt dat, dan is de rechtbank de aangewezen weg.

Welke familiale geschillen kunnen worden bemiddeld

Niet alles is vatbaar voor bemiddeling. Voor familiezaken somt de wet op welke geschillen het voorwerp van een bemiddeling kunnen uitmaken (art. 1724, 3°, Ger.W.): het gaat om de geschillen bedoeld in artikel 572bis, 3°, 4°, 6° tot 10° en 12° tot 15° Ger.W., alsook de geschillen die voortvloeien uit de feitelijke samenwoning.

Daaronder vallen onder meer de vorderingen tussen echtgenoten en wettelijk samenwonenden over hun rechten en goederen, de vorderingen over het ouderlijk gezag, de verblijfsregeling en het recht op persoonlijk contact, de onderhoudsverplichtingen, het huwelijksvermogensrecht en de vorderingen tot vereffening en verdeling. De echtscheiding als zodanig — de vaststelling dat het huwelijk onherstelbaar ontwricht is — wordt uitgesproken door de rechtbank; de gevolgen ervan zijn wel volop bemiddelbaar.

Ook ongehuwde ouders die uit elkaar gaan, kunnen dus bemiddelen over de regeling voor hun kinderen.

Hoe een bemiddelingstraject verloopt

1. De keuze van een erkend bemiddelaar

Kies een bemiddelaar die erkend is door de Federale Bemiddelingscommissie en gespecialiseerd is in familiezaken (art. 1726 en 1727 Ger.W.). Die erkenning is geen formaliteit: enkel het akkoord dat tot stand komt bij een erkend bemiddelaar kan later ter homologatie worden voorgelegd.

Beveelt de rechter een bemiddeling, dan kunnen de partijen — of, bij hun afwezigheid, hun advocaat — de rechter gezamenlijk vragen de bemiddelaar van hun keuze aan te wijzen. Voldoet die aan de wettelijke voorwaarden, dan willigt de rechter dat verzoek in. Enkel wanneer de partijen het niet eens raken, wijst de rechter zelf een erkend bemiddelaar aan (art. 1734, § 1/1, Ger.W.). Veel advocaten in Brugge, Kortrijk, Gent en Dendermonde zijn zelf erkend bemiddelaar.

2. Het bemiddelingsprotocol

Vóór de eigenlijke gesprekken leggen de partijen samen met de bemiddelaar de spelregels vast in een bemiddelingsprotocol (art. 1731 Ger.W.). Daarin staan onder meer een beknopt overzicht van het geschil, de vertrouwelijkheid, de wijze waarop het ereloon wordt bepaald en de betalingsvoorwaarden, en de uitdrukkelijke herinnering dat bemiddeling vrijwillig is.

De bemiddelingskosten en erelonen komen gelijkelijk ten laste van de partijen, tenzij zij daar anders over beslissen. De ondertekening van het protocol schorst bovendien de verjaringstermijn voor de duur van de bemiddeling.

3. De gesprekken

De bemiddelaar is neutraal en onpartijdig: hij oordeelt niet en kiest geen kant. Hij begeleidt het gesprek over de thema's die geregeld moeten worden.

De regeling voor de kinderen is doorgaans het zwaarste onderdeel: de verblijfsregeling (gelijkmatig verdeeld verblijf of een andere formule), de uitoefening van het ouderlijk gezag, de onderhoudsbijdrage en de verdeling van de gewone en de buitengewone kosten, de vakantie- en feestdagenregeling, en de manier waarop de ouders onderling zullen communiceren.

De vermogensrechtelijke kant: wat gebeurt er met de gezinswoning (verkopen, uitkopen, tijdelijk in onverdeeldheid houden), hoe worden de roerende goederen en de rekeningen verdeeld, wie neemt welke schulden over, en is er een onderhoudsuitkering tussen de ex-echtgenoten.

De juridische afwikkeling: kiest u voor een echtscheiding door onderlinge toestemming (EOT) of voor een echtscheiding op grond van onherstelbare ontwrichting, en welke stappen volgen na het akkoord.

4. Het bemiddelingsakkoord

Komen de partijen tot een akkoord, dan wordt dat vastgelegd in een gedateerd geschrift, ondertekend door de partijen én de bemiddelaar, met vermelding van diens erkenning. De akte bevat de precieze verbintenissen van elk van de partijen (art. 1732 Ger.W.).

Een bemiddelingsakkoord is niet hetzelfde als een regelingsakte en familierechtelijke overeenkomst bij een EOT. Kiest u voor de EOT-weg, dan moeten uw afspraken worden gegoten in de vorm die de artikelen 1287 en 1288 Ger.W. voorschrijven, en moet er bij onroerend goed een notariële akte aan te pas komen. Laat het bemiddelingsakkoord dus altijd juridisch nakijken vóór u tekent.

5. Homologatie door de rechtbank

Is de bemiddelaar erkend, dan kunnen de partijen — of één van hen — het bemiddelingsakkoord ter homologatie voorleggen aan de bevoegde rechter, volgens de artikelen 1025 tot 1034 Ger.W. Het bemiddelingsprotocol wordt bij het verzoek gevoegd (art. 1733 Ger.W.).

Betreft de bemiddeling een aangelegenheid die kinderen aanbelangt, dan moet het akkoord vermelden dat de bemiddelaar de aandacht van de partijen op het belang van het kind heeft gevestigd, en verduidelijken hoe daarmee rekening werd gehouden. Ontbreekt die vermelding, dan vraagt de rechter de partijen het akkoord aan te vullen en schorst hij de behandeling.

De rechter kan de homologatie alleen weigeren wanneer het akkoord strijdig is met de openbare orde, of wanneer een akkoord uit een bemiddeling in familiezaken strijdig is met de belangen van de minderjarige kinderen. De homologatiebeschikking heeft de gevolgen van een vonnis (art. 1043 Ger.W.) — het akkoord wordt daarmee uitvoerbaar.

Vertrouwelijkheid: wat in de bemiddeling gezegd wordt, blijft daar

De documenten en de mededelingen die tijdens en ten behoeve van een bemiddeling worden opgemaakt, zijn vertrouwelijk. Zij mogen in geen enkele gerechtelijke, administratieve of arbitrale procedure worden aangevoerd en zijn niet toelaatbaar als bewijs, zelfs niet als buitengerechtelijke bekentenis (art. 1728, § 1, Ger.W.).

Drie stukken vallen daarbuiten, tenzij de partijen schriftelijk anders bepalen: het bemiddelingsprotocol, het ondertekende bemiddelingsakkoord, en het eventuele document waarin de bemiddelaar louter vaststelt dát de bemiddeling is mislukt.

De bemiddelaar zelf is gebonden door het beroepsgeheim: hij kan door de partijen niet als getuige worden opgeroepen, en hij mag de reden van de mislukking aan niemand onthullen, ook niet aan de rechter (art. 1728, § 2, Ger.W.). Dat een bemiddeling is afgebroken, kan dus niet inhoudelijk tegen u worden gebruikt.

Wat als de bemiddeling niet lukt?

Niet elk traject slaagt. Loopt het vast, dan stelt de bemiddelaar hoogstens vast dát er geen akkoord is; waarom, mag hij niet meedelen. De gerechtelijke procedure wordt hervat en de familierechtbank beslist zelf over de openstaande punten.

Toch is zo'n traject zelden verloren tijd. Vaak zijn er deelakkoorden bereikt — bijvoorbeeld over de vakantieregeling of over de verkoop van de woning — waardoor het debat voor de rechtbank aanzienlijk versmalt.

Waarom bemiddeling toch overwegen

• U houdt de controle. In bemiddeling bepaalt u zelf de uitkomst; voor de rechtbank beslist een derde.
• Minder escalatie. Dat weegt door, zeker voor de kinderen, die het conflict tussen hun ouders anders van dichtbij meemaken.
• Doorgaans sneller en goedkoper dan een procedure op tegenspraak die zich over meerdere zittingen uitstrekt.
• Maatwerk. Een bemiddelingsakkoord kan detailafspraken bevatten die een vonnis zelden zo fijn regelt.
• Duurzamer. Afspraken die men zelf heeft gemaakt, worden beter nageleefd.

Veelgestelde vragen

Moet ik bemiddelen vóór ik een echtscheiding kan inleiden?

Nee. Er is geen wettelijke voorwaarde dat u eerst een bemiddeling moet hebben geprobeerd. Wel zal de rechter u op de inleidingszitting vragen wat u zelf hebt ondernomen om er minnelijk uit te raken (art. 1253ter/1, § 2, Ger.W.).

Kan de rechter mij verplichten te bemiddelen?

De rechter kan een bemiddeling bevelen in elke stand van het geding (art. 1734, § 1, Ger.W.), maar niet wanneer alle partijen zich daartegen verzetten. En ook een bevolen bemiddeling kunt u op elk ogenblik stopzetten: het akkoord zelf kan nooit worden afgedwongen.

Moet ik de bemiddelaar nemen die de rechter voorstelt?

Nee. Vragen de partijen gezamenlijk om een bepaalde bemiddelaar aan te wijzen, dan willigt de rechter dat verzoek in, op voorwaarde dat die bemiddelaar aan de wettelijke voorwaarden voldoet. Enkel bij onenigheid wijst de rechter zelf iemand aan.

Wat kost een bemiddeling?

De bemiddelaar werkt met een ereloon per uur of per sessie, dat vooraf in het bemiddelingsprotocol wordt vastgelegd. De kosten worden gelijkelijk verdeeld over de partijen, tenzij zij anders overeenkomen (art. 1731, § 1, Ger.W.). Wie aan de inkomensvoorwaarden voldoet, kan via het Bureau voor Juridische Bijstand van de balie een beroep doen op juridische tweedelijnsbijstand.

Heb ik daarnaast nog een advocaat nodig?

Tijdens de bemiddeling is dat niet verplicht — de bemiddelaar is onpartijdig en verdedigt dus niemands belang in het bijzonder. Laat het akkoord wel nakijken door uw eigen raadsman vóór u tekent: de bemiddelaar bewaakt het evenwicht van het gesprek, niet uw individuele juridische positie.

Geldt dit alles ook voor ongehuwde ouders?

Ja. De geschillen over het ouderlijk gezag, de verblijfsregeling en de onderhoudsbijdrage kunnen worden bemiddeld, en de geschillen die voortvloeien uit de feitelijke samenwoning zijn uitdrukkelijk vatbaar voor bemiddeling (art. 1724, 3°, Ger.W.).

Kan wat ik in de bemiddeling zeg later tegen mij worden gebruikt?

Nee. Alles wat in de bemiddeling wordt gezegd en opgemaakt is vertrouwelijk en niet toelaatbaar als bewijs (art. 1728, § 1, Ger.W.). De bemiddelaar mag zelfs de reden van een mislukking niet aan de rechter meedelen.

Lees ook

• Wat scheidingsbemiddeling kost en oplevert
• Tien gouden regels voor gesprekken met je ex-partner
• De voordelen en de nadelen van bemiddeling op een rij

Conclusie

"Verplichte bemiddeling vóór scheiding" bestaat in het Belgische recht niet. Wat wél bestaat, is een wetgever die stelselmatig aanstuurt op een minnelijke oplossing: de griffie moet u informeren, de rechter moet u erover horen, en hij kan een bemiddeling bevelen — behalve wanneer alle partijen dat weigeren. Het initiatief en de uitkomst blijven bij u.

Dat maakt de vraag niet minder relevant, alleen anders. Ze luidt niet "moet ik?", maar "is dit in mijn dossier de betere weg?". Bij een redelijk werkbare verstandhouding levert bemiddeling doorgaans een steviger en goedkoper resultaat op dan een procedure. Bij een groot machtsonevenwicht, verzwegen vermogen of een geschiedenis van druk of geweld is de familierechtbank de veiligere keuze.

Twijfelt u welke weg past bij uw situatie? De advocaten van LawBase begeleiden zowel bemiddelingstrajecten als gerechtelijke procedures in familiezaken, en kunnen een bemiddelingsakkoord nakijken vóór u het ondertekent. Neem gerust contact op voor een eerste gesprek.

Verder lezen en rekenen

• Wat er in een regelingsakte moet staan — de verplichte onderdelen van de regelingsakte en de familierechtelijke overeenkomst, artikel per artikel.
• Alle gratis rekentools voor een scheiding in België

Gerelateerde onderwerpen:

Lees ook deze artikelen