Echtscheiding en onderneming: De complexe verdeling van een bedrijf

Een echtscheiding is zelden eenvoudig. Emoties lopen hoog op, en er moeten tal van praktische zaken geregeld worden. Stel je eens voor dat daar ook nog eens een onderneming verdelen bij komt kijken. Plotseling verandert een zakelijke entiteit, die vaak met bloed, zweet en tranen is opgebouwd, in een cruciaal onderdeel van de echtscheidingsprocedure. Een bedrijf bij scheiding is geen vanzelfsprekend onderdeel van de boedelscheiding; het vereist een specialistische aanpak, die verder gaat dan de verdeling van een woning of een spaarrekening.

De verwevenheid van privévermogen en bedrijfsvermogen kan leiden tot complexe vraagstukken. Wie blijft de onderneming leiden? Hoe wordt de waarde van het bedrijf eerlijk vastgesteld? Zijn er afspraken gemaakt in een huwelijksovereenkomst of statuten? En wat zijn de fiscale gevolgen van een dergelijke verdeling? Voor veel ondernemers die in Vlaanderen hun zaken runnen, van een bloeiende bakkerij in Gent tot een IT-bedrijf in Leuven, zijn dit vragen die nachtmerries kunnen veroorzaken. Het is een delicate evenwichtsoefening waarbij de continuïteit van de onderneming en de financiële belangen van beide partners gewaarborgd moeten blijven. Een zelfstandige echtscheiding waarbij een bedrijf is betrokken, vraagt om zorgvuldige overweging en professionele begeleiding.

Dit artikel duikt dieper in de materie rondom de echtscheiding en onderneming: verdeling bedrijf. We bespreken de verschillende scenario's, de cruciale stappen die gezet moeten worden en de juridische kaders die van toepassing zijn in België. Het doel is om u een duidelijk en begrijpelijk beeld te geven van wat u te wachten staat, en u te wijzen op het belang van deskundige hulp, of u nu een kleine zelfstandige bent in Mechelen of een grootschalige MKB-ondernemer in Antwerpen.

Algemene Beginselen: Huwelijksvermogensrecht en de Onderneming

Voordat we ingaan op de specifieke aspecten van een onderneming verdelen bij een scheiding, is het essentieel om de algemene beginselen van het Belgische huwelijksvermogensrecht en de relatie daarvan tot de onderneming te begrijpen. Dit vormt de basis voor elke discussie over de echtscheiding en onderneming: verdeling bedrijf.

Scheiding van goederen vs. Wettelijk stelsel

In België zijn er hoofdzakelijk twee huwelijksstelsels die bepalen hoe het vermogen van echtgenoten wordt beheerd:

1. Het wettelijk stelsel: Dit is het standaardstelsel als echtgenoten geen huwelijksovereenkomst hebben gesloten. Het creëert drie vermogens:

   • Het eigen vermogen van de ene echtgenoot: Wat hij of zij had voor het huwelijk, erfenissen, schenkingen, en de inkomsten uit het eigen vermogen.
   • Het eigen vermogen van de andere echtgenoot: Idem.
   • Het gemeenschappelijk vermogen: Wat tijdens het huwelijk door beide echtgenoten samen of afzonderlijk (door hun beroepsinkomsten) wordt verkregen. Ook de inkomsten uit het eigen vermogen vallen hieronder.

   Indien de onderneming (of de aandelen hierin) onder het gemeenschappelijk vermogen valt, zal de verdeling ervan een integraal onderdeel zijn van de gehele vermogensverdeling. Dit kan een complex schouwspel worden bij de familierechtbank in steden zoals Brugge of Hasselt.

2. Scheiding van goederen: Bij dit stelsel blijven de vermogens van beide echtgenoten strikt gescheiden. Alles wat men voor het huwelijk had of tijdens het huwelijk verwerft, blijft hun eigen eigendom. Een onderneming die door één partner is opgericht of verkregen, behoort dan in principe tot diens eigen vermogen. Echter, zelfs in dit stelsel kunnen complicaties ontstaan. Denk aan situaties waarin de andere partner onbezoldigd heeft meegewerkt in het bedrijf, of wanneer gemeenschappelijke middelen zijn geïnvesteerd in de eigen onderneming van één partner. Dit kan aanleiding geven tot vorderingen tot vergoeding, de zogenaamde "compense vorderingen".

De invloed van de huwelijksovereenkomst

Een huwelijksovereenkomst kan de standaardregels van het wettelijk stelsel of de scheiding van goederen aanpassen. Hierin kunnen specifieke clausules zijn opgenomen over hoe een bedrijf bij scheiding behandeld moet worden. Denk aan:

• Een uitsluitingsclausule voor de onderneming uit het gemeenschappelijk vermogen.
• Afspraken over de waardering van de onderneming.
• Voorkooprechten of overnamerechten voor één van de echtgenoten.

Het is cruciaal om dit document zorgvuldig te de doornemen bij aanvang van de echtscheidingsprocedure. Een advocaat gespecialiseerd in familierecht, bijvoorbeeld in Kortrijk of Dendermonde, kan u hierbij uitstekend begeleiden.

Waardebepaling van de Onderneming: Een Kritieke Stap

Een van de meest delicate en cruciale stappen in de verdeling van een onderneming bij scheiding is de waardebepaling. Zonder een accurate en objectieve waardebepaling is een eerlijke verdeling onmogelijk. Dit proces is vaak complex en kan leiden tot hoogoplopende discussies.

Waarom is waardebepaling zo belangrijk?

De waarde van de onderneming vormt de basis voor de financiële afwikkeling. Of de onderneming nu wordt overgenomen door één van de partners, wordt verkocht aan een derde, of als onderdeel van een groter vermogen wordt toegerekend aan één van de echtgenoten, de waardebepaling is fundamenteel. Een te hoge of te lage inschatting kan grote gevolgen hebben voor de financiële positie van beide ex-partners. Bij een procedure bij de familierechtbank in Turnhout of Tongeren zal de rechtbank vaak aandringen op een onafhankelijke waardebepaling.

Methoden voor waardebepaling

Er zijn verschillende methoden om de waarde van een onderneming te bepalen. De keuze van de methode hangt af van het type onderneming, de sector en de specifieke omstandigheden:

1. Intrinsieke waarde: Hierbij wordt de waarde van de activa verminderd met de schulden. Deze methode is vaak het meest geschikt voor kapitaalintensieve bedrijven, maar houdt geen rekening met toekomstige winstgevendheid.
2. Rentabiliteitswaarde: Deze methode baseert zich op de verwachte toekomstige winsten van de onderneming. De rentabiliteitswaarde wordt berekend door de gemiddelde bedrijfswinst te vermenigvuldigen met een factor, afhankelijk van het risico en de levensvatbaarheid van de onderneming. Deze methode is populair voor dienstverlenende bedrijven of bedrijven met een stabiele cashflow.
3. Discounted Cash Flow (DCF): Hierbij wordt de contante waarde van de toekomstige vrije kasstromen berekend. Deze methode is complexer maar geeft vaak een zeer accurate projectie van de waarde, mits de aannames over toekomstige kasstromen realistisch zijn.
4. Vergelijkende methode: Hierbij wordt de waarde afgeleid van vergelijkbare ondernemingen die recentelijk zijn verkocht, bijvoorbeeld op basis van een prijs/winst-verhouding. Dit vereist wel dat er voldoende vergelijkbare transacties beschikbaar zijn in de markt.

De rol van de externe expert

Gezien de complexiteit en de emotionele belangen, is het ten zeerste aan te raden om een onafhankelijk expert in te schakelen voor de waardebepaling. Denk aan een registeraccountant, bedrijfswaarderingsexpert of een deskundige met ervaring in het waarderen van bedrijven bij scheiding. Het is ideaal als beide partijen het eens kunnen worden over de aanstelling van één gezamenlijke expert. Dit bespaart niet alleen kosten, maar voorkomt ook dat de waardebepaling een strijdperk wordt waarbij elke partij zijn eigen expert aanstelt die tot afwijkende conclusies komt. In dit geval kan de familierechtbank in bijvoorbeeld Oudenaarde of Ieper zelf een deskundige aanstellen, wat vaak een langere en duurdere procedure tot gevolg heeft heeft.

Scenario's voor de Verdeling van een Onderneming

Na de waardebepaling zijn er verschillende mogelijke scenario's voor de verdeling van de onderneming. De uiteindelijke keuze hangt af van de aard van de onderneming, de wensen van beide partijen en de financiële mogelijkheden.

1. De onderneming wordt overgenomen door één van de partners

Dit is vaak het meest wenselijke scenario, vooral als één van de echtgenoten al actief was in het bedrijf en de andere niet. De partner die de onderneming overneemt, moet de andere partner een vergoeding betalen die overeenkomt met diens aandeel in de waarde van de onderneming. Dit kan op verschillende manieren:

• Uitkoop: De partner die het bedrijf voortzet, betaalt de andere partner een geldsom. Dit kan een uitdaging zijn als de liquide middelen in het bedrijf beperkt zijn. Financiering moet dan extern gezocht worden, wat in de huidige markt in bijvoorbeeld Turnhout of Veurne niet altijd eenvoudig is.
• Verrekening met andere activa: De waarde van de onderneming wordt verrekend met andere bezittingen. Bijvoorbeeld, de ene partner krijgt de onderneming toegewezen en de andere partner krijgt de woning en/of een groter deel van de bankrekeningen. Dit kan alleen als er voldoende andere activa zijn in het gemeenschappelijk vermogen.
• Aflossingsplan: Als directe uitkoop of verrekening niet mogelijk is, kan een aflossingsplan worden opgesteld. De overnemende partner betaalt de andere partner dan in termijnen uit, vaak met een rentevergoeding. Dit vraagt om wederzijds vertrouwen en duidelijke afspraken.

Een advocaat gespecialiseerd in zelfstandige echtscheiding zal u helpen bij het opstellen van deze verrekeningswijze en de nodige overeenkomsten.

2. De onderneming wordt verkocht aan een derde partij

Als geen van beide partners de onderneming wil of kan voortzetten, of als er geen overeenstemming kan worden bereikt over de overname, kan besloten worden de onderneming te verkopen aan een derde. De opbrengst wordt dan verdeeld tussen de ex-partners, afhankelijk van hun huwelijksstelsel en de specifieke afspraken. De verkoop van een bedrijf is een complex proces op zich, en de echtscheidingscontext voegt daar nog een extra laag van complexiteit aan toe. Het inschakelen van een M&A-adviseur naast een echtscheidingsadvocaat is hierbij van groot belang. De onderhandelingen moeten vaak via de advocaten van beide partijen verlopen om belangenconflicten te vermijden.

3. Voortzetting van de onderneming door beide partners (zelden)

Hoewel zeldzaam, komt het soms voor dat ex-partners besluiten om na de scheiding de onderneming gezamenlijk voort te zetten. Dit vereist een uitzonderlijke mate van professionaliteit en de capaciteit om zakelijke en persoonlijke relaties strikt gescheiden te houden. Duidelijke afspraken in een aandeelhoudersovereenkomst of vennootschapscontract zijn hierbij absoluut noodzakelijk om toekomstige conflicten te voorkomen. Zo'n constructie zien we sporadisch bij bijvoorbeeld familiebedrijven waar het familiebelang zwaarder weegt dan de persoonlijke strubbelingen, al is het vaak een tijdelijke oplossing.

Juridische en Fiscale Aspecten: Waarop te letten?

De echtscheiding en onderneming: verdeling bedrijf brengt naast de emotionele en zakelijke aspecten ook belangrijke juridische en fiscale overwegingen met zich mee. Het negeren hiervan kan leiden tot ongewenste verrassingen en hoge kosten.

Juridische aspecten

• Type onderneming: De rechtsvorm van de onderneming (eenmanszaak, BV, NV, VOF, CommV) heeft directe invloed op de verdeling. Bij een eenmanszaak is er geen juridisch onderscheid tussen het privé-vermogen en het ondernemingsvermogen, wat de verdeling complexer maakt in het wettelijk stelsel. Bij een BV of NV zijn de aandelen het te verdelen object, wat de zaak overzichtelijker, maar niet per se eenvoudiger, maakt.
• Huwelijkse voorwaarden/huwelijkscontract: Zoals eerder genoemd, zijn eventuele afspraken in een huwelijksovereenkomst leidend. Een gedegen analyse hiervan door een ervaren advocaat is onmisbaar.
• Statuten/aandeelhoudersovereenkomst: Voor vennootschappen kunnen de statuten of een aandeelhoudersovereenkomst bepalingen bevatten over de overdracht van aandelen bij scheiding, voorkooprechten, of geschillenbeslechting. Deze documenten moeten zorgvuldig worden nagekeken.
• Alimentatie: De draagkrachtbepaling voor partneralimentatie of kinderalimentatie zal sterk beïnvloed worden door de inkomenssituatie na de verdeling van de onderneming. De uiteindelijke waarde van de onderneming en de wijze van uitkering hebben hierop een directe impact. Veel gezinnen in Brussel en omgeving zijn dagelijks bezig met deze complexe berekeningen.

Fiscale aspecten

De fiscale implicaties van een bedrijf bij scheiding zijn potentieel aanzienlijk en moeten niet worden onderschat.

• Meerwaardeheffing: Bij de overdracht of vereffening van een onderneming kan er sprake zijn van belasting op de gerealiseerde meerwaarde. Dit is met name het geval bij de verkoop van aandelen of bij het stopzetten van de onderneming. De exacte heffing is afhankelijk van de aard van de activa en de duur van het bezit.
• Registratierechten/schenkbelasting: Bij overdracht van activa aan de ex-partner kunnen er registratierechten of schenkbelasting verschuldigd zijn, afhankelijk van de aard van de overdracht en de relevante wetgeving. Dit is een punt waarover gespecialiseerde advocaten en fiscalisten vaak discussiëren.
• Inkomstenbelasting: De ontvangende partij die een geldsom ontvangt voor haar aandeel in de onderneming, moet rekening houden met de fiscale behandeling van deze som. Is het kapitaal of inkomen? Dit heeft grote gevolgen voor de uiteindelijke netto-opbrengst.
• Fiscale eenheid/consolidatie: Bij grotere groepen van ondernemingen kunnen er fiscale groeperingen bestaan die ontbonden moeten worden, met alle fiscale gevolgen van dien.

Het is absoluut noodzakelijk om zowel een echtscheidingsadvocaat als een fiscaal adviseur te raadplegen om de optimale fiscale route te bepalen en onnodige belastingheffing te voorkomen. De rechtbank van eender welke stad in Vlaanderen zal geen fiscale optimalisatie bieden; dit is de verantwoordelijkheid van de partijen en hun adviseurs.

Procedurele stappen bij het verdelen van een onderneming

Wat is de praktische aanpak wanneer u als ondernemer te maken krijgt met een echtscheiding? Hieronder een schematische weergave van de stappen die u kunt verwachten.

1. Inventarisatie en informatieverzameling: Begin met het verzamelen van alle relevante documenten: huwelijksovereenkomst, statuten, aandeelhoudersovereenkomsten, jaarrekeningen (minimaal de laatste 3-5 jaar), belastingaangiften, leningovereenkomsten, waarderingsrapporten (indien aanwezig). Dit is een cruciale eerste stap.
2. Inschakelen van juridische en financiële experts:
   • Echtscheidingsadvocaat: Een gespecialiseerde advocaat in familierecht is essentieel. Deze zal u begeleiden door het gehele proces, uw belangen behartigen en u adviseren over de juridische mogelijkheden.
   • Fiscale expert/accountant: Voor de waardebepaling, fiscale advisering en het overzicht van de financiële staat van de onderneming is een accountant of fiscaal adviseur onmisbaar.
   • Mediator (optioneel): Als u streeft naar een minnelijke schikking, kan een bemiddelaar, notaris, de gesprekken tussen u en uw ex-partner faciliteren. Dit is vaak een snellere en minder kostbare route dan een proces bij de familierechtbank.
3. Waardebepaling van de onderneming: Zoals uitgebreid besproken, is dit een kernstap. Spreek met uw ex-partner af welke expert de waardebepaling zal uitvoeren en welke methode wordt gehanteerd.
4. Onderhandeling en overeenstemming: Op basis van de waardebepaling en rekening houdend met de juridische en fiscale implicaties, begint de onderhandeling over de verdeling van de onderneming en het totale vermogen. Dit kan direct tussen de partijen, via de advocaten, of onder begeleiding van een mediator.
5. Opstellen van de overeenkomst: Zodra overeenstemming is bereikt, wordt een gedetailleerde overeenkomst opgesteld (echtscheidingsconvenant of vereffening-verdelingovereenkomst). Dit document omvat alle afspraken, inclusief de verdeling van de onderneming, de betalingsregelingen, alimentatie, en overige vermogensbestanddelen. Dit convenant zal worden voorgelegd aan de familierechtbank voor een officiële goedkeuring.
6. Uitvoering van de afspraken: Na goedkeuring door de rechtbank worden de afspraken uitgevoerd. Dit omvat de daadwerkelijke overdracht van aandelen, uitbetalingen, aanpassingen in het handelsregister, enzovoort.

Het is van belang om te weten dat in België bij scheiding door onderlinge toestemming (EOT) een voorakkoord, de 'regelingsakte' moet worden opgesteld, waarin alle afspraken, inclusief die over de verdeling van de onderneming, vastgelegd zijn. Door dit voorakkoord kan de scheiding sneller afgehandeld worden. Zonder overeenstemming kan de familierechtbank in bijvoorbeeld Antwerpen of Gent de verdeling van het 'gemeenschappelijk' vermogen zelf regelen, wat ingewikkeld is.

Veelgestelde Vragen over "Echtscheiding en onderneming: Verdeling bedrijf"

Wat als de onderneming in het buitenland gevestigd is?

Dit maakt de situatie nog complexer. Het toepasselijke recht kan dan afwijken, en er kunnen internationale belastingverdragen of conflictenrecht regels van toepassing zijn. Een specialist in internationaal familierecht of internationaal fiscaal recht is dan absoluut noodzakelijk. De bevoegde familierechtbank in België zal echter nog steeds een uitspraak doen over de Belgische aspecten van de scheiding.

Kan de andere partner eisen dat de onderneming wordt verkocht?

Ja, als de onderneming deel uitmaakt van het gemeenschappelijk vermogen en er geen andere mogelijkheid is om de andere partner uit te kopen of te verrekenen, kan de rechtbank in het geval van onenigheid besluiten tot verkoop. Dit gebeurt echter alleen als ultima ratio, aangezien de rechtbank er doorgaans de voorkeur aan geeft de continuïteit van de onderneming te waarborgen indien mogelijk.

Wat als mijn partner onbezoldigd heeft meegewerkt in de zaak?

Dit is een veelvoorkomend scenario, vooral bij eenmanszaken en familiale bedrijven. Zelfs in een stelsel van scheiding van goederen kan de meewerkende partner recht hebben op een vergoeding voor de geleverde, niet-bezoldigde arbeid, of voor het gebruik van eigen vermogen ten bate van de onderneming van de andere partner. Dit wordt "compensatio" genoemd, of een vordering op basis van ongerechtvaardigde verrijking. Dit is een complex juridisch concept dat specialistisch advies van een advocaat vereist. Veel gezinnen in Leuven en Brugge krijgen hiermee te maken.

Hoe zit het met de pensioenopbouw die via de onderneming is opgebouwd?

De pensioenopbouw via de onderneming, zoals een aanvullend pensioenplan of IPT (Individuele Pensioentoezegging), maakt deel uit van het vermogen en zal (deels) moeten worden verrekend of verdeeld. De precieze regels hangen af van het huwelijksstelsel en de aard van de pensioenopbouw.

Wat als we getrouwd zijn onder het stelsel van scheiding van goederen, maar ik heb mijn bedrijf opgericht tijdens het huwelijk?

Zelfs bij scheiding van goederen kunnen er vergoedingsrekeningen ontstaan. Als het bedrijf is opgericht met gemeenschappelijke middelen (investeringen, leningen die door beide partners gedragen worden) of als de andere partner substantieel heeft bijgedragen (financieel of in arbeid), kan dit aanleiding geven tot een vordering. Het is een misvatting dat bij scheiding van goederen er nooit discussie is over de onderneming.

Conclusie: Een Zorgvuldige Aanpak is Onontbeerlijk

De verdeling van een bedrijf bij scheiding is een van de meest complexe onderdelen van een echtscheidingsprocedure. Het raakt niet alleen aan de persoonlijke levens van de partners, maar heeft ook ingrijpende gevolgen voor de zakelijke toekomst en de financiële stabiliteit. Of u nu een kleine ondernemer bent in Tongeren of een grotere speler in Mechelen, een doordachte en strategische aanpak is essentieel.

Een accurate waardebepaling, een grondige analyse van het huwelijksvermogensrecht en de ondernemingsstructuur, en een weloverwogen keuze voor het meest geschikte verdelingsscenario zijn cruciale stappen. Het vermijden van juridische en fiscale valkuilen is daarbij van het grootste belang.

Echtscheiding en onderneming: verdeling bedrijf vereist dan ook de expertise van meerdere specialisten. Van een ervaren advocaat gespecialiseerd in familierecht tot een fiscaal expert en een bedrijfswaarderingsexpert; hun gebundelde kennis is van onschatbare waarde om tot een rechtvaardige en financieel verantwoorde oplossing te komen.

Wij begrijpen dat dit een emotioneel zware periode is, vol onzekerheden. Maar met de juiste begeleiding en een helder stappenplan kunt u deze complexe uitdaging succesvol doorstaan en een solide basis leggen voor uw toekomst, zowel privé als zakelijk.

Advies nodig? Neem contact op!

Bent u een ondernemer in Vlaanderen en staat u voor een echtscheiding waarbij uw zelfstandige echtscheiding en de verdeling van uw onderneming aan de orde is? Zoekt u een advocaat voor advies of bemiddeling bij de familierechtbank in Antwerpen, Gent, Brugge, Leuven, Hasselt, Mechelen, Turnhout, Tongeren, Ieper, Dendermonde, Oudenaarde, Veurne, Kortrijk of Brussel?

Aarzel dan niet om contact met ons op te nemen. Ons team van gespecialiseerde advocaten staat klaar om u te begeleiden door dit complexe proces, uw belangen optimaal te behartigen en samen met u te zoeken naar de best mogelijke oplossing voor de onderneming verdelen en uw toekomst. Een eerste kennismakingsgesprek kan u al veel duidelijkheid verschaffen. Neem vandaag nog contact met ons op voor een persoonlijke aanpak en professioneel juridisch advies.